Дәулеткерей мен Өскенбай (немесе «Көроғлының» шығу тарихы)

495

Даулеткерей

Қазақтың ұлы сазгерлерінің бірі – Дәу­леткерей Шығайұлы (1814-1887) Ахаң – Ахмет Жұбанов айтқандай, «төре күйлерінің атасы». Төре күйлерінің өз алдына дәстүр болып орнығуы – хан-сұл­тандардың ортасы. Бірақ Дәулеткерей бұл ортада шектеліп қалмай, барша халықпен үндесіп, күй төккен майталман. Ол өмірдің мән-мағынасын сұлтандық шеннен емес, күйшілік өнерден іздеген тұлға. Аса сезімтал сырбаз сазгердің лирикалық, ойлы шығармалары – қазақтың күй қазынасының бір шоқтығы екені даусыз. 
Дәулеткерей өзі сұлтандық құрған Бөкей ордасында ғана қалмай, басқа аймақтармен де өнер байланысында болып, саз шеңберін кеңейткен шебер. Ол тіпті 1855 жылы Петербургке барып, ІІ Александр патшаның таққа отыру тойына қатысып қайтқан. Ұлы Құрманғазымен де кездесіп, екеуі күймен тілдесіп, домбыраның үнімен сөйлескен. Дәулеткерейдің «Бұлбұл», Құрманғазының «Бұлбұлдың құрғыры» атты күйлерінің шығу тарихы сол кездесуден. Дәулескер тек Құрманғазымен ғана емес, Батыстың талай дүлдүлдерімен кездескені анық. Соның бірі – Маңғыстау саңлағы Өскенбай Қалмамбетұлы (1860-1925).

Кейбір күй тарихын айтушылар Дәулеткерей түрікмен жеріне барған екен деп келтіреді. Түрікмен мен қазақ жапсар жатқан елдер дегенді айтады. Ал ол қазақпен жапсарлас көрші болғанда, нақты қай жермен? Әрине, қазақтың Маңғыстауымен. Әлгі тарихшылар түрікмендердің географиялық орналасуына мән бермеген. Дәулеткерей түрікменге барғанда қалай барады? Арада жатқан байтақ Маңғыстауды аттап өте алмай­ды. Ол кезде топ етіп асып түсетін ұшақ жоқ, зырлап өте шығатын пойыз да жоқ. Дәулеткерей де қалай болса со­лай бара салатын жай адам емес. Құдайы қонақ болып, «ассалаумағалайкүм» деп жетіп бару оған жараспайды. Оның шеніне және сәніне үйлеспейді. Ол – сұлтан, ұлық адам. Оны әдейі ізетпен шақырса, баруы мүмкін. Ал түрікмендер оны шақырып па? Құдай біледі, түрікмендер Дәулеткерейді шақыру түгілі оның кім екенін де білмейтінін аңғару қиын емес. Тіпті ол заман түгілі бұл ағайындардың қазірде Дәулеткерейді білуі екіталай.
Ал ұлы күйшіні дұрыс жол-жо­ралғысымен, ізет-ілтипатымен ша­қыр­ғандар – адайлар. Жоғарыда кел­тірген тарихшылардың айтып жүргені Дәулеткерейдің «Көроғлы» күйіне байланысты. Әйтеуір, түрікмендерде де «Көроғлы» бар ғой, содан әсер алған деп, қиыстырған негізсіз әншейін әңгіме.
Міне, біздің зерттеу, іздеу, байқауымызша Дәулеткерей түрікмен жеріне ат ізін де салмаған. Оның жеткен жері, «Көроғлыны» естіген жері – Маңғыстау. Естігенде де Өскенбайдың қолынан естіген.
Енді әңгіменің жөні былай ­болып келеді: Маңғыстауда Жаңайұлы Қожаназар деген мыңғырған бай өткен. Оның жылқыларының көптігі сондай, табындарының ең соңғы легі Ойдан Үстіртке көтеріліп бара жатқанда алды Жемнен су ішіп жатады екен дейтін сөз бар. Бұл Қожаназар – кемеңгер халық жазушысы Әбіш Кекілбаевтың арғы бабаларының бірі. КСРО құлаған заманда кеңес билігі тәркілеген дүние, мал-мүлікті қайтару жөнінде әңгүдік әңгімелер көтерілгені есімізде. Сол тұста республиканың Жоғарғы депутаттығына сайланатын кандидат ретінде елмен кездесуге Әбіш келгенде бір сөзуар оған осы мәселенің шиін шығарған. Сонда жазушы әзілдеп:
– Қалай, енді мен баяғы Қожа­на­зардың малын даулауым керек пе? – деп жұрттың бәрін күлдіріпті.
Сол Қожаназар, оның тумалас, ағайындары және ұрпақтары хан ордасымен, жалпы төре әулетімен біршама байланыста болған. Мәселен, Әбілқайыр хан адайға, оның ішінде осы Қожаназардың тумалас руы табынайға күйеу. Бұл «көк найзалы табынай» атанған белгілі батыр ру. Ханның бір әйелі Бопай осы табынайдан Табылды деген ердің қызы, Орда сарайының сыйлы ханымы. Өмірге Нұралы, Ералы, Айшуақ сынды ханзадаларды әкелген ардақты ана. Кейін Әбілқайырдың қастандық өлімі үшін апаларының назымен оның кегін алып берген де адайлар екені өз алдына басқа әңгіме. Бұл деректер Маңғыстаудың белгілі абызы Алшын Меңдалыұлының шежіресінде кездеседі.
Қожаназар өзінің Шомақ деген баласына байбақты Шолан батырдың қызын алып беріпті. Шолан дегеніңіз әйгілі Сырым Датұлының атасы. Әлгі Алшекең шежіресіне тағы жүгінсек, кейін Сырымға ас бергенде осы Шомақ ұрпақтары нағашыларының асына мың қой, жүз жылқы айдатыпты деген бар.
Біз бұл тұста Өскенбай өскен ортаның, оның Қожаназар бастаған ата, ағаларының (Өскенбай да сол «Жаңай» руынан) төрелермен және басқа жалпы жоғарғы батыс аймақпен аралас-құралас байланыста болғанын, олардың Жаңай әулетімен санасып, сыйласқанын тағы да алға тартып отырмыз.
Бұл сыйлас-санасудың бүкіл батысқа белгілі бір ерен көрінісі – «Ақ киіз-Тоғай» жерінде өткен Қожаназар асы. Бұл ХVІІІ ғасырдың аяқ шенінде болған деседі, ұрпақтары ұйымдастырған бұл астың ауқымы өте жоғары болған. Тігілген үйлердің және келген қонақтардың көптігі жөнінен қазақ тарихындағы ең ірі жиындардың бірі екені сөзсіз. Бұған әдейі шақырумен хан Айшуақ келіпті, міне, осыдан Орданың адайларға деген көңілін біле беріңіз. Оның келетінін білгеннен кейін бірнеше мың ақ қойдың күзем жүнін алып, шаңқай ақ киіз бастырған. Онымен үйлерді жаптыруы өз алдына, хан пәуескеден түскенде табаны тиетін жерден кіретін үйіне шейін ақ киіз төселіпті. Астың хан отырған орталығындағы үйлердің араларына және жан-жағына да ақ киіз салынған. Бұл жер Жем жағасы, кезінде бұталы тоғайлық болса керек, және әлгі киізге байланысты. «Ақ киіз – Тоғай» атанып кеткен дейді қариялар.
Әңгімемізге қайта оралайық, содан бір жылы жаз шыға осы жаңай руының бір топ белгілі адамдары Ордаға қарай жол тартады. Көрісу, сәлемдесу және де жәрмеңке, базарлау шаруалары бар. Келгеннен кейін олар сұлтандармен кездесіп, өздерінің арнап әкелген тарту-таралғыларын ұсынады. Төрелерде алыстан келген қонақтарға жақсы қонақасы беріпті. Сол жиында Дәулеткерей де бар екен. Нұры төгілген әдемі кісі, оның үстіне киімі көздің жауын алады. Дәулеткерейдің керемет күйші екенін білетін адайлар одан домбыра тартуын қолқалайды. Сөз жоқ, екі-үш күйді төгіп жібереді. Қандай күйлер екені айтылмайды. Әйтеуір, сырбаз сазды дүниелері адайларды тәнті қылған.
Барған жаңайлардың ішінде Қал­мамбет бар еді. Бұл елге белгілі өнер­паз­дар жанұясының отбасы. Екі ұлы Үл­кенбай мен Өскенбай, үш қызы Көр­кей, Шарай және Ақжан – ше­ті­нен домбырашылар. Өзі де қа­ра жаяу емес, күй шертетін. ­Ертеден ұр­пақтан-ұрпаққа мирас болып келе жат­қан аңыз, шежіре күйлердің ішін­де алты «Науайыны» осы алтауы, әке­сі және бес баласы, отыра қалып бір-бірден тартады, – дейді. Сон­дық­­тан да олар ел арасында «Нау­а­й­­­ы­­лар» атанған көрінеді. Алтауын «ал­­ты Науайы» дейтін. Бұл дерек аз ға­на өзгешелігімен А.Сейдімбектің «Қазақтың күй өнері» кітабында айтылған (604 бет). «Науайы­ларды» жіктеп көрсетсек: «Қарт Науайы», «Бала Науай», «Шар Науайы», «Қақпалы Науайы», «­Тамшы Науайы», «Тел Науайы». Осы алтауының 62 бұтағы болған деп те айтады. Ой, шіркін-ай, сол «бұтақтар» тарихтың қатпарында қалды-ау!
Міне, енді Қалмамбет Дәулет­ке­рейді көріп, домбырасын тың­да­ғаннан кейін ағайындарына қолқа салды:
– Пай, мына Дәулеткерейді менің балаларым көрер ме еді! Бесеуінің де домбырашы екенін білесіңдер. Әсіресе, Өскенбайымның орны бөлек. Осы Дәулеткерейді қонаққа шақырайық та! – деді.
Бастап келген ру ағасы:
– Иә, біз тек сенің балаларың үшін емес, еліміздің мерейі үшін көптеген төрелерге сөз салғанбыз. Бірақ олар сылтау айтып, бара ал­майтындарын білдірді. Енді Дәу­лет­ке­рейді шақырып көреміз, – деді.
Сөйтіп, олар Дәулеткерейге бұйым айтты.
– Уа, аса қадірлі Дәке, Дәулет­керей төре, біз Сізді адай еліне сыйлы қонақ болуға шақырамыз. Батыстың талай жерін араладыңыз, енді бізге де мойын бұрып, ілти­патымызды көрсеңіз, – десті.
– Менің Маңғыстау жөнінде хабарым бар, жақсы көремін. Оның атақты күйшісі Абылды да білемін. Қазір сұлтандықты қойып, қолым да бос, тек өнерге берілген жайым бар. Бірақ Маңғыстау тіпті қиян шет қой, жас та біразға келді, алыс жолға жарамаспын, – деді.
Сонда адайлар жабырласып қоя берді:
– Ой, Дәке, ол не дегеніңіз. Біз сіздерді шалдығып, шаршамасын деп, бір ауылды жақынырақ Жылыойға, Бақашы жайлауына қондырдық. Тіпті де шаршамайсыз. Сізге арналған соқпайтын жайлы тайпалған жорғалар бар және осыннан пәуеске де алармыз. Туһ, мырза, сонау Петерборға да барып келгеніңізді білеміз, біздің дайындаған ауылымыз одан алыс емес, – деп күлісіп жатыр.
Айта кетейік, осының алдында бұлар бір ауылды алыс Кас­пийдің түстік жағалауынан көшіріп, әлгі айтқан Бақашы жеріне орна­ластырған.
– Кім біледі, біз жоғарыдан қайтқанда, шақыруымызды қабыл алса, сыйлы қонақтар еріп келуі мүмкін. Жай мал баққан ауылға ұқсамай, жақсы сәнмен, тәтті дәм­мен отырыңдар, – деп тапсырған жол басшылары.
Бұл Бақашы, қазір Құлсарыдан 25 шақырымдай жерде. Жаңай руының бұрын жаз шығатын орны екен. Бақашы аталуының себебі – мұнда ауруларды бақамен және басқа қасиетімен емдейтін, елге көп жақ­сылық жасаған, емсек әйел тұрған деген мәлімет бар. Осы Бақашыда Жаңай жерленген. Оған 2010 жылдың 4-маусым күні Маңғыстаудан және басқа тараптан ағайындар жиналып, осында үлкен ас берді.
Шақырушылардың әлгі сөздері Дәулеткерейге ұнады.
– Әй, адайлар, пейілдерің жақсы екен, оны қайтаруға болмас, барсам, барайын, – деп келісім берді.
Содан қайтатын шерулі жол бас­талды. Дәулеткерей өзінің атқосшы, жол көмекшілерін алып жүрді. Және де қариялардың айтуы бойынша, қонақ күтушілер Дәулеткерейді атсоқты болмасын деп, ара-тұра пәулескеге мінгізіп, тынығып демалуына кішігірім хан шатырын құрып отырған дейді.
Алдын ала ат шаптырып, Бақа­шы­дағы ауылға хабар жіберген. «Дайындалсын. Әсіресе, Өскенбай әзір болсын, қазақтың атақты күйшісі келе жатыр» деген.
Жолаушылар келгенде ауыл гулеп жатыр еді. Қаздай тігілген ақ боз үйлер, ортасындағы бір күмбезге Дәулеткерейді кіргізді. Сәлемдесіп жайласқаннан кейін, жолдан шөлдеп келді деп, күбіні піскекпен күмпітіп-күмпітіп жіберіп, зерең-зерең қымыз ұсынылды, ақ көбігі бұрқыраған шұбат та әкелінді. Әркім қалағанын ішіп жатыр. Сыйлы мейманды жуын­­дырып-шайындырып, біраз тынық­тырғаннан кейін қонағасы басталды.
Ас мәзірі ағылып-төгіліп жатты. Дастарқан үсті үйме-жүйме үйіліп, тағамдардың тәттілігі тілді үйіреді. Ірімшік-құрт, балқаймақ, қарыннан сығылған сары май, базардан әкелінген өрік-мейіз, қант пен құрма. Ысылдаған сары самаурын, аққұманның шүмегінен бұрқылдаған күрең шай. Ту биенің етінен қуырылған майы сорғалаған жұмсақ қуырдақ. Оған қоса бұл заманда «деликатес» деп атауға жарайтын өкпе, жүрек, қарын, ішек қуырдағы.
Біраз тынығып, тоқ басыл­ған­нан кейін табақ-табақ ет келді. Сақталған қазы-қарта және сүр өркеш май қосып асқан марқа бағылан сырбазы, дәмі таңдайға татитын мақпал сорпа. Ал қосымша тартылған үлпершек пен бұжыны қайтерсіз. Пай, шіркін, қазақтың қонақасы-ай! Осыны жазып отырғанда сілекейім шұбырып, қағазға тамып кетті-ау.
Тамақтан кейін Дәулеткерей ­дауыс көтерді:
– Оу, адай ағайындар, сый-құрметтеріңе разымын, көп рақмет.Астарыңа тойдық. Ал өнерлеріңнің дәмін қашан татамыз? – деп езу тартты.
– Бәрі дайын, Дәке, тек сіздің ықыласыңызды күтіп отыр едік. Өскенбай, қайдасың?! – деп дауыс­тап жіберді үйдің қожайын асабасы.
Есіктен өрімдей жас жігіт кіріп келді.
– Ассалаумағалайкүм, төре аға! Үлкендерден ишарат болмайынша, сіздің үстіңізге кіруге тайсалып тұр едім. Қош келдіңіз! – деді.
– Ой, өркенің өссін, қарағым. Бұл кім? – деп сұрады Дәулеткерей.
Ағайындар оны таныстырып жатыр. Біз де жетістіре кетейік. Бұл Дәулеткерейден 46 жас кіші, сол шақта он сегіз жасында шалқып жарқырап тұрған жеткіншек еді. Академик Ахмет Жұбановтың Өскенбайдың баласы Мұрат Өскенбаевтан алған мәліметі бойын­ша әкесі 200-дей күй білген. Ал қазіргі 18 жасында соның ең болмаса бір ширегіндей меңгерген десек, 50-дей күйді құйқылжытады емес пе?! Және де адайдың «Жеті қайқы» атанған әншілерінің тізіміне кірген (әзірге ондай атақ алмаған ) әнші.
Содан Өскенбай енді күй мен әнді төксін. Күй дегенде, сонау ықылым заманнан келген тарихи аңыз күйлерден бастады: «Қазақ-Ноғайдың айырылысуы», «Нар идірген», «Ақсақ құлан – Жошыхан» топтамалары. Содан кейін адайдың жыр-термелерінен үзінді және өзінің «Жирен жорға» деген әнін шырқады.
Оның тартқан күйлері адай әдісіне тән бұралаң ілме қағыспен, басқа жақта көп кездеспейтін өзгеше қимылдармен түрленіп тұрды. Қолдары домбыра сабында және шанағында ойнақтап, айрықша әсер берді.
Дәулеткерей қатты разы болды.
– Япыр-ай, болып тұрған бала екен. Әлі де өнері өркенді өседі ғой, алқада ардақты болатынына сөз жоқ, тек дені сау болсын, – деді.
Бұл ұлы күйшінің өзінің көңіліне керемет ұнаған ізбасар жүйрікке берген батасы еді. Барлығы «әумин» деп қабыл алды.
– Дәулеткерей мырза, біздің елге келіп, осынша ықыласпен төріміздің сәні болып отырғаныңыз үшін Сізге рақмет! – деді дастарқан жүргізуші, – енді қонақ кәде ретінде сіздің өнеріңізді көруге құмармыз. Біздің Өскенбайжанға сабақ болсын!
Дәулеткерей бір көмекшісіне иек қақты. Ол әлгінде үйге кіргізілген бір ұзынша қорапты ашып еді, ішіндегісі жұқа ақ киіз бен мақпалға оралған домбыра екен. Жұрт таңданысып қалды. Біреу сыбырлап: «Япыр-ай, төренің домбырасы да төре болады екен-ау» деп еді, оны естіп қалған Дәулеткерей күліп:
– Жоқ, тек төренікі емес, бүкіл қазақтың домбырасы төре! – деді. Бұл құдіретті, қасиетті дүние, сондықтан оны қастерлеп ұстау керек. Қалай болса солай қарауға болмайды. Біреулер домбыраны есін білмейтін баланың қолына беріп қояды. Бала қанша тәтті болғанмен, домбыра ойыншық емес, адам жанына ол да тәтті, соны түсіну керек.
Содан домбыраны әлгі қораптан құндақтан шешіп алған баладай емірене құшағына алды да, сыйпап, ішектерін қағып жіберді. Дың еткен дыбыс домбыра бұрауының бәз қалпында екенін сездірді. Оның домбырасының үні өзгерместен, тек бір бұрауда тұрады дейтіні рас екен.
Үлкен толғаныс, тербеніс үстінде бір күйді бастап кетті. Үнде бір терең ой, санаға әуен толқыны құйылып, жанды тербей жөнелді. Бұл Дәулеткерейдің дүние-ғапыл, өмірдің өзегіне арналған пәлсапалық туындысы – «Жігер» еді. Оған жал­ғасып, тағы керемет күйлері ақ боз үйдің шаттығын шалқыта берді. Олардың қайсыбірін айтарсыз. Әсіресе, аса тылсым нәзік сезімді әйел сұлулығына арналған «Көркем ханым», «Жеңгем сүйер» күйлері көңіл қылын қытықтап, құмарды қандырғандай.
Егде ұлы домбырашы мен бал-бұл жанған Өскенбайдай жас күйшінің «концертіне» ауыл халқы мәз болды.
Біраз тыныстағаннан кейін Дәулеткерей жас өренге сауал қойды.
– Өскенбайжан, сіздер түрікмен елімен көршісіңдер. Олар да өнерлі халық. Сол түрікменнен не білесің? –деді.
– Білеміз, аға. Олармен көр­шілес, кейде өнер таластыратын да жайымыз бар. Біраз саздарын үйренгенмін. Соның бірін тартып берейін. «Көроғлы» деп аталады, –деді Өскенбай.
– Иә, естуім бар, «Көроғлы» деген тек түрікмен емес, жалпы шығысқа ортақ дүние ғой. Ал тартшы.
Өскенбай күйді жүйткіте дөңге­лентіп тартып берді. Дәулеткерей мұны естігеннен кейін біртүрлі сезімге беріліп, көз жанары шаттанып, шабыттанып кеткендей болды.
– Ойпыр-ай, күннен кейін күн туа­­тыны рас. Күйден кейін күй де туады-ау. Өскенбайдың «Көроғлы­сын» тыңдағаннан кейін менің көкі­ре­гіме бір саз келді. Тың­даңызшы! – деп домбырасын төкпеттете жөнелді.
Міне, қадірменді оқырман, Дәу­леткерей шығармашылығының бір сәні – «Көроғлы» күйі осылайша, адайлар арасында, Өскенбайдың қасында дүниеге келген еді.
Дәулеткерейге сый-жоралғылар жасалынды. Керемет өрнекті мауыт шапан жабылып, алдына арғымақ тартылды. Тағы-тағы нелер сәнді бұйымдар ұсынылды.
– Рахмет, ағайындар, құрмет­теріңе ризамын. Мынау дүние дегендер уақытша нәрселер, қолдың кірі, бүгін бар да ертең жоқ. Ал мен сіздерден мәңгілік бір сыйлық алып барамын, ол Өскенбайжан себеп болған, «Көроғлы» күйім! – деп, Өскенбайды бауырына қысып, маңдайынан иіскеп, тағы да батасын беріп, аттанды.
Қонақтар кетіп бара жатқанда күйді әлгі сәтте құлағына құйып, қағып алған Өскенбай Дәулет­керейдің «Көроғлысын» қошеметке тартылатын салтанатты әуен секілді екпіндете тартып тұр еді.

Сержан Шакрат, 
ҚР еңбек сіңірген қайраткері, 
Қазақ ұлттық ­кон­сер­ва­то­рия­сы­­ның 
құрметті профессоры, Маңғыстау
облысының Құрметті азаматы, 
«Құрмет» орденінің иегері