Жел жемсеген Ақберен (немесе, қаламгер Төлеуғалиұлы Бектұр ағаның мерейтойына арнаймын)

509

d181d0b0d0b1d183d180-d0b0d0b4d0b0d0b94Алғы сөз!

*Ер Адай ат қарғытып қамалдатты,
Дұшпанын қамықтырып алаңдатты.
Баласы *Бейбарыстың, Бектұр аға,
Ақыры, Ер салмағы саған батты.
Баһадүр батыр мінген *Тайбурылдай,
Ата-мұң, Ана-уыз, жалғыз ұлдай,
Немесе, ақ қанаты ай қаусырған, —
Мамығын жаңа төккен қаз бен қудай.
«Адайдың тарихынан
Сыр шерткізген»-
Үстінде үстеліңнің қалам жатты.
«Тайбурыл-қаламыңның
Құйрық- жалын
Түбінде тараймын!»-деп заман жатты.
Күтеді бір ғаламат
Күннің-күні, —
Басынан Отпан таудың Адамзатты!
…Құшақтап қолтығыңа тартып айды,
Сол сәтте жұлдызың бір жарқырайды!

Бектұр аға!

Ұл арманы-ұлтымен!
Ер арманы-елімен!
Ұл-қыз тәрбиелеп, ұлтыңыз үшін аянбай еңбек еттіңіз. Халық тағдырына қабырғаңыз қайысып, Қаламгерлік тұрғыдан көркем де, тарихи-танымдық еңбектер жаздыңыз. Мәдени, саяси және әлеуметтік мәселелерге араласа жүріп, “Бас сардар”, “Балдағы алтын ақ болат” тарихи романдарының, “Адай тарихы сыр шертеді” атты роман-эссенің авторы атандыңыз. Сол шығармалардың қай-қайсысы да ұядан алған тәрбиеңіз бен ұлттан алған кемелдігіңіздің-рухани жемісі! Әсіресе, “Адай тарихы сыр шертеді” атты роман-эссеңіздің оқырманға берер тәлімдік мәні аса зор. Сіз, өзіңіздің аталмыш еңбегіңіз арқылы Империялық саясаттың талқысынан тамыры су алған, ұлттық тарихты кейбір зерделеушілерге сергектік сыйладыңыз. Ұлттық тарихи-танымның негізгі қайнар бұлағы-қара шалдардан қалған шежіре мен салт-дәстүр, пәлсапаларымыз екенін айғақтай түстіңіз! Өз тамырынан көктеген жеміс ағашы ғана бағбанның бағын ашып, бала-шағасының таңдайын жібітеді… Адай халқына және оның түп атасы — Адай-Ата рухына деген құрметіңіз үшін, қаламгерлік батыл шешіміңіз бен есепсіз еңбегіңіз үшін алғыс айтамыз! Түсінген жанға Ұлы Бабаның (Адай-Атаның) ұрпақтары тарапынан ризашылық білдіру – парызымыз! Сізге, Алланың нұры жаусын, Әулиелердің киесі дарысын! Қадірлі Бектұр Төлеуғалиұлы, “Жел жемсеген Ақберен” атты толғауымды 70 жасқа шыққалы отырған мерейтойыңыздың қарсаңындағы інілік ізетіммен жыр-шашуым ретінде қабыл алыңыз!
Автор

Ақ толғау

Кербез жыр Керқұла аттың жалында ма?
Кең Адай, бір сөйлесін Сабыр бала!
Аранға өзі түскен
Ақ киік ем,
Қойкөз оқ, қоша мылтық бабында ма?!

Көздеген көлден қуды мергенбісің?
Жең түріп желкелейді жеңген кісің.
Кім өзі, «Адай» деген,
*Қаңғабай ма?..
Жоқ, әлде, Құрмашты атқан елденбісің?!

Етегін «Паң көйлектің» қанға малған,
Хиуадан “бес қаруын” таңдап алған, —
*Ер Шабай,
*Есен-Сүгір,
*Өмір-Темір,
Қош күнім!.. Қолдан кетті-ау, арда жалған!..

Сәйкісі сәнмен басқан кербез керік,
Қайқысы әнмен асқан, желмен кезіп.
Қанағат Хан сарайын тойдырмаса,
Барады Қыдыр қашып, елден безіп.

*Қашаған, *Ақтан болып жылады жыр,
Берен-тіл — бес жүйріктің тұрағы бұл!
*Айтыман-*Жаңасуда *Мұстафаның,-
Алашқа ақырғы айтқан ұраны жүр.

*Хазірет, Халфе, Ишан, Сахабасын-
Сабыр ет, онсыз қалай жата аласың?!
Дамыл ет, қорым көрсең, қолыңды жай,
Қойтастан, құлпытастан бата аласың!
Күннен – құт,
Көлден – суат,
Жерден – қуат,
Тілепті Тәңірден – бақ, Аталасым.
Иа, Алла, Хақ мейірімі қабірімнен,
Болсайшы, сағана там, сәні бір кем!
Сырлассаң, сыңсып қоя береді,әне,
Күмбірлеп күмбездері бәрі бірден!
Ішіне
Бір саусағын бүгіп тұрып,
Жас жусан тілдеседі кәрі қырмен.

Бүгулі біздің де сол бармағымыз,
Көмейде – кештегі мұң, таңдағы мұз.
Барамыз көшкен бұлттай күңіреніп,
Күрсінтіп өткен көктем, алдағы күз.
Бұл күнде
Қара қытай қайымдасты,
Ол күнде орыс еді жан-жағымыз.

Қылғынып, қылсағақтан құла болып.
Шыңғырып, шыңнан төмен құлап өліп.
Шайтанға арба сыйлап,
Дорба беріп,
Бір бәледен мың бәле тұрады өріп.
Жә, жақсы, жампоз кетті, нардан кетті,
Күтеміз енді, келер таңнан көпті.
Ер кетті, Ермен бірге
Жігер кетті.
Жер кетті, Жермен бірге арман кетті.
Өреуіл
Өткен күнге оралайық.
Айт Адай, көкіректі жарған кекті!

Ақ келді… Қызыл келді… Иман кетті,
Алтын зер, күміс тұрман, жиған кетті.
Опынып, он саусағын қатар шайнап,
Кешегі *Мырзалы мен *Бижан кетті.

Кәпірге оғын атты Мырзалы хан,
Түбектің тін іздесең сырмағынан.
Түбінде әр жусанның
Түгел тарих,
Тамшылар ойдағы жас, қырдағы қан.
Дәм іздеп,
Дәулет іздеп, өріп жүрміз,
Шашылған сүйектердің қырманынан.

Бағытымыз – сор болды бастан анық,
Бағланымыз қор болды, Хаққа налып.
*Таразыда таң суып,
Жылу кетті,
*Сүмбіледе су суып,
Сұлу кетті,
Қаракөзден аққан қан жатқа жағып!..
Тентек *Дәлу тепсініп,
*Амал апшып,
Сүйекті жер, сүр-жанды аспан алып,
Аспан алып есімін тасқа қағып,
Жең ішінде қол сынып, бас та жарып,
Кірпігін *Аруананың жасқа малып.
Жамау ер,
Жалсыз тұяқ,
Жансыз дала
Тағдырын жел,
Табанын тасқа жанып,
Сайраған *Сауран ізі хатта қалып,
Осылай ат үстінде өле ме, ақыр?!
…Біздің Ел әлі көшіп келе жатыр:
«Бір Алла!», «*Пір Бекет!» — деп қасқа халық.
Алау қыр, айқұшақ шөл, ындыны зар,
Ындында ыза судай шындығы бар.
Борай құм,
Сеңсең бөрік, таз төбешік,
Көрдің бе, көмейінде бұлбұлы бар?!
Аршын төс,
Бедеу құрсақ,
Шаппа құлау-
Даланың өзіне сай ұл-қызы бар.

Шелденіп батар күннің аңғалағы,
Шер бұрқап, қарашығы шаң қабады.
Қабысып құс жолына кетеді, әне,
Қан ішіп көшкен ауыл, ал, манағы!
Адайдың қосқайырма
Айдайы бар,
Жарылған «Маңғыстау!»-деп, таңдайы бар,
Қағылған шерден шеге маңдайы бар.
Көкжалы, көкте бүркіт-қанбалағы
Қанатын созуға оның бар ма амалы?
Жерде жатсам
Желкеме бәрі де үйір,
Бас көтерсем бақырып, таң қалады.
Қанбалағы қанатсыз
Отпанда отыр,
Жан бағары сүйекке алданады.
Соның бәрін сорлы көз
Көріп тұрып,
Өліп-өшіп, өксиді, қарғанады…

Қабысып құс жолына батар керуен,
Ел едік, *Теке-Жәуміт, *Татар көрген
Болғалы Алшын — Алшын
Адай қорған,
Қанатын Қаз едік қой қатар керген.
Сұр жебе тіл таңбалы
Байрағымды
Жеңіспен желбіретіп Атам келген.
Жаратқан
*Лаухул-Махфуз тақтасында
Адайға Бақ пен Сорды қатар берген…

Көрдің бе, Бектұр аға, беркінгенім,
Тілің — бал, тілегің — құт, көркіңде — күн.
Баяғы Баба дәстүр, намыс – ортақ,
«Адай!»-деп,
Алты Алашқа желпінгенің.
Ыстық қан, ықылас бір,
Көнеден көз,
Жоқ екен, жолай көште, сертіңде мін.
Кешегі *Есболайдан
Қалған қылыш,
Қар жағып, қалауымен серпінді елім.

Жүректің қанжылатып Аруанасын,
Тілектің бозторғайы, зар қағасың!
Аңқасын аңызаққа тосады *Отпан,
Адайдың жинай алмай бар баласын.

Сүйеніп аруананың кірпігіне,
Айналды біздің арман жыр тіліне.
«… Бір тайлақ көшкен сайын бос келеді»,
Шамам жоқ енді менің іркілуге!

Ақберен желге жемсеп жүзденеді.
Не екен,
Қансусардың іздегені?…
«*Қырғынын Қызданайдың» еске салды,
Қымсынып туған айдың – қыз бедері.

Жаралған жеті саздан, жалған ба, шын?!
Маңғыстау толғайды, әне, «*Ақжармасын»
Қу жалған,
Құмай жалған,
Шұбайды алдан,
Күйшіл жан-күйме қоңырау алданбасын.

Адайдың қойтас-қоры, мола-бағы
Жел кеулеп, құм құнысып жоғалады.
Мысалы, Маңғыстауды -*Қайып делік,
Ақша бұлт- *Ақбөбектің орамалы.

Заманның бізге жұмбақ жайы мына.
(*Қошан жоқ антқа тігер айыбына…)
Адайдан Ақбөбек боп, дәурен кетті,
Бұлғалап орамалын Қайыбына.

Қош енді, Ақбөбек-Күн, күйіктім-ау!
Күйіктім… күйігіңді жиі ұқтым-ау!
Күрсінген көк аспанның мұнар бұлты
Көзіңнің шарасына сиып тұр-ау!
Жалынан «*Жадаукөктің» ән салсам ба,
Ақырғы күшімді бір, жиып мынау?
Тастама, орамалың мендік емес,
Ит-құсқа жем болмасын, Сүйіктім-ау!

*Ер Шотан, *Атағозы, *Лабаққа сын,
Лабаққа сын болған соң-қазаққа сын.
*Самды сағым, сананы күдік жайлап,
Ұстайды *Асау-көңіл, *Барақ басын.

Адайды айт!
Адайды айтсаң, Бабасын айт!
Құттықтап, жаудан болған жарасын айт!
Құдайдың құлай сүйген періштесі-
Әулие-Пір Бекеттей баласын айт!
*Шағадам, *Жаңғақты мен *Жем – Сағыздың,
Қан төккен қайран шалдар арасын айт!

Боз жусан, бетегелі, ебелектім,
Білмеймін, Керемет кім, Кебенек кім?!..
Шалдар жоқ, *Шалқұйрық та қара бауыр,
Төбемнен ысқырады дегелек-күн.
*Дүңгірлек, *Жүзадымның тұнығындай,
Кеттік-ау, тұнба сырды бір ұғынбай!
Сүрме қас түн бетінен жұлдыз ақты,
*Жалаудың сүрмей кеткен ғұмырындай.

*Бәйті мен *Тоқсанбайға сырын бүккен,
Ноғайлы қырық баулы қырым біткен.
Қатепті қаранарды қайыстырған,
Құрғамас көңіл күптен, жырым жүктен.

*Ойда -Адай, кеудеде -Адай, өрде – Адай,
Орным жоқ өрде тусам, төрде қалай?!..
Сақау қыр, Жібек жолдың бөкені едім,
Бөктерден домалаймын көрге қарай.

Көргені көп ел еді, көрмегінен.
Ақиқат айтқан жанға бөгде білем.
Байқасаң, Бектұр аға, «Ер Адай!»-деп,
Шындықты бір көтердің жөргегінен!

“Іңгәлап” біздің шындық шыңғырады,
Құлағын «*Абыл» күйдің мың бұрады.
Серігі Қобыландының Ер Адайға;
Сейілмей дүниенің тұр мұнары.

Қармағын салды заман қалытқылы,
Шындықтың шықты көзден жан ұшқыны.
Түбінде мұнарлы кім?
Ұранды кім?!..
Көкжалға көптен таныс Барыс құны.

Дәуірдің еппен алып епіршігін.,
Ізетшіл, іштен тынып, жетілші үнім!
“Алаш түгіл
Арабқа атым мәшһүр”-
Адай ем, енді есен бол, есіл күнім!

Молдасы Хақтан тілеп қырағаттап,
Хақтан нұр, ақтан жырды мұрағаттап.
Өз жұртым,
Өлең- төсек,
Кең сарайым,
Келемін босағасын сұрап аттап!

Ұлпасын ай төгеді, күн төгеді,
Маңғыстау — жер жәннаты, білсең еді!
“Жәннаттың
Заңды Иесі — біз!”-дегенге,
Шынында, бізден кейін кім сенеді?!

Сенбейді, дегеніңе қалды мұра
Көрген түс- өткен дәурен, барлығы да!
Мысалы, мұнайым-мұң,
Шырайым — құм,
Бергенін өз қолымен алды Құда!

Заманның хан-талапай қарғалары,
Демеймін халалдан жеп, ар бағады.
Шындықты шымылдықтап тығып қойып,
Тіліне өтіріктің бал жағады.
Адалдықты іздеуге
Қуаты жоқ,
Өтірікке сенбеуге бар ма амалы?!..
Күнінде көрттен туған
Кер Үлектің,
Бетіне қараған жан шаң қабады.

Ойым жоқ басбұзарлық, ондай бөтен,
Көп Бақыт-аз халыққа қонбай ма екен?!
Тіл түрткі,
Тіні — теріс, ырысы- қыт,
Бұл өзі, Ел болар ма?.. Болмай ма екен?!..
Хақ сүйіп,
Пірлер демеп,
Ғайыптан күш,
Арманның ақ қанатын қолдай ма екен?!

Көкмойнақ көкке кетті: “Көрмеймін!”-деп,
Қылан Нар көппен кетті: “Өлмеймін!”-деп,
Жылаулы Ар,
Төккен Намыс төрден кетті,
Кешегі ерлерді ойлап, шөлдеймін деп!
Ұран От Отпан таудан
Сәулеленді:
“Сенбеймін!.. Көне алмаймын!..
Сөнбеймін!”-деп.

Білмеймін, базарда пұл кім несімен?
Шындықтың шатыр тіктің іргесінен,
Бектұр аға,
Осынша ұлы арманның
Сыр тартып, ту көтердің мінбесінен!

Айтайын, қандай тілек, қалай баға?
Ұлт аман, ұл да туар талай дара.
“Болғанда көкте — Құдай, жерде-Адай”,
Сүйеді Маңғыстауды Адай бала.

Сүйгесін айтады оны анық қылып,
Жүрегінен қанды жас тамып тұрып.
“Әр Қазақ-Жалғызым!”-деп елжірейді,
Адайы құшағына алып тұрып.

*Төле би, *Қазыбек пен *Әйтекеміз,
*Майқы би сөз атасын айта өтеміз.
…Ту алған *Тоныкөктен Тұран еді,
Сол Туға ие боп жүр, қай «Текеміз?!..»

Ер Адай тұрды тарих санатына,
Көз ашты, нұр себездеп дара тұма.
*Махамбет, *Құлбарақтан қалған кие
Жұғыпты қаламыңның қанатына.
Белді бу, Бектұр аға!
Адай-Атам
Қалдырмас, кей жаманның табасына!
Болды енді,
Абай да — ортақ,
Адай да — ортақ,
Қазақтың Ханы менен қарасына!
Баласы Әр Жалғыздың — бір-бір Қазақ,
Адасып түсе алмай жүр сабасына!

Желбірек желкеніндей ақ кеменің,
Жетпіс жас-Бектұр аға, нақ кемелің!
Пәк сыйлап, ақ толғадым жүрегіммен,
Аман жүр, жел жемсеген, Ақберенім!
Сабыр Адай.

Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі,
Махамбет атындағы сыйлықтың иегері, Қазақстанға еңбек сіңірген қайраткер.
Ескертулер:*
1. Ер Адай- қазіргі Адай халқының түп атасы. Б. Төлеуғалидың «Адай тарихы сыр шертеді» атты роман-эссесінің бас кейіпкері. (Алматы: «Өлке», 2007ж).
2. Тайбурыл- Қобланды батырдың тұлпары.
3. Қаңғабай, Құрмаш, Ер Шабай, Есен-Сүгір, Өмір-Темір, Мырзалы-Бижан, Есболай, Ер Шотан, Атағозы, Лабақ, Махамбет (Өтемісұлы), Құлбарақ- Ел бастаған ерлердің, қол бастаған батырлардың, құралайды көзге атқан мергендердің, шейіттердің есімдері.
4.Айтман-Жаңасу, Сауран- (Адай шежіресінде Адай халқының Маңғыстауға Сауранды екі айналып келгендігі айтылады), Сам, Шағадам, Жаңғақты, Жем-Сағыз, Отпан- бәрі де жер атаулары. Отпан тауда Адай-Атаның рухына бағыштап ескерткіш кесене салынып, Алты Алаш жиылып ас берді. Бір қызығы Адай-Ата кесенесінің ашылу салтанатынан бір жұма бұрын, Ұлы Қобда бойында Қобландыға арналып ескерткіш белгі қойылды. Аламанға ас берілді.
5.Мұстафа- Мұстафа Шоқай. Қап тауынан асып елден кетерінде, Маңғыстауға келіп Айтман-Жаңасудағы Айтман әулиенің басына садақа беріп аттанды деген әңгіме бар.
6.Таразы, Сүмбіле, Дәлу-, Амал аттары.
7.Теке-Жәуміт- Түрікмен халқының Адаймен көп соғысқан рулары. Татар- татар халқы.
8.Лаухул-Махфуз- Діни ұғымдағы тағдыр тақтасы.
9.«Қызданайдың қырғыны», «Ақжарма», «Абыл»- күй атаулары. «Жадаукөк»- ән атауы.
10.Ақбөбек-Қайып- қосыла алмай кеткен қос ғашық.
11.Қошан- Адай халқы мен Түрікмен халқының үлкен бір ерегес-егесінде антқа тігілген боздақ.
12.Дүңгірлек, Жүзадым- аса терең шыңырау, құдық аттары.
13.Бәйті, Тоқсанбай- бүгінгі таңда ғылымға белгілі өте ескі мәдениеттің археологиялық тұрғыдан сарапталған орындары.
14.Тоныкөк, Бейбарыс, Майқы би, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, Жалау (Мыңбаев)- адамзатқа ортақ, Алашқа белгілі тарихи тұлғалар.
15.Аруана- асыл тұқымды түйе.
16.Көкмойнақ-асыл тұқымды, Адай жылқысы.
17.Дегелек-құстың аты.

(Аталған өлкеміздің тарихи тұлғалары мен атаулары Маңғыстау халқына аян. Дегенмен, республикалық басылымдардың сұранысына байланысты толықтай анықтама беруге тура келді. Автор)