Алсаитова Р.Қ, Ілияс Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің аға оқытушысы Сүгір ғұмыры туралы дерек және оның күйлерінің тақырыптық-семантикалық ерекшеліктері.

1998

Қазақтың музыка әлемінде батыстық мақамдағы күйлерді орындау –төкпе, дауылпаз күйшілер Құрманғазы, Дәулеткерей, Дина күйлерін тарту ерекше бел алып тұрса, қазақтың басынан кешірген дәуірдің басты ерекшелігін, сыршылдығын баяндайтын шертпе күй екені кейіннен танылды. Осыдан кейін шертпе күйлер жан-жақты насихаттала, бастады.

Шертпе күйлердің басында тұрған өнер иесі Сүгір екені анық. Ал, оның есімі қазақ ішінде ерте танылып, шертпе күйлері үлкен сахнада өткен ғасыр басында кең түрде орындала бастады. Сүгірдің үлкен қызы Ұлбала және жақын ағайыны Есенқараның айтуы бойынша, әкесі доңыз жылы, яғни, 1875 жылы дүниеге келген деген, олай болса, күйші 1882 жылғы емес, оның өмір сүрген уақыты 1875-1962 жылы деп айтқанымыз жөн.

Дегенмен, өнертанушы-ғалымдардың ішінде профессор Айтжан Тоқтағанның пікірінше, Сүгір Әлиұлы 1882 жылы туып, 1961 жылы қайтыс болды деген дерек те барын айта кеткен дұрыс.

Әлем әдебиетінде өнер иесіне қонатын тылсым күштер туралы көптеген аңыздар бар. Мәселен, «Еңбек пен күндер» поэмасының авторы Гесиод жөнінде мынадай аңыз бар: Қасиетті Геликон түбінде қой бағып жүргенде, Музалар бақташы Гесиодқа сазды ән салуды үйретіп, қолына лавр асатаяғын ұстатып, “шабыт беріп”, бойына “ән дарытады”. Бұл дәстүр – қазақ халқында көнеден бері белгілі мифтік сюжет. Оның аналогі ретінде Сүйінбай, Жамбыл, Бақтыбай және т. б. ақын-жыраулардың Тәңірден алған “қабілет-қасиетін” атауға болады.

Осы тұрғыда төмендегі деректің маңыздылығы зор. «Сүгір бала кезінде құмның ішінде жоғалған малды іздеп жүріп, аппақ сақалы бауырына түскен шалға кездесіпті. Абыз шал Сүгірді шақырып алып, «Қарағым күйші болады екенсің» деп бата берген» [11, 1б.].

Осындай жағдайдан кейін Сүгірдің бойына күйшілік өнердің дарығанын аңғарамыз. Мифтік аңызға сенбеуге лаж жоқ. Өйткені, ондай қасиет дарыған адам өнерде болсын немесе басқа да жағдайда болсын, ел ішінде өзіндік өнер жолын салатыны анық. Сүгір осыдан кейін өзіне дейінгі шертпе күй майталмандары – Тәттімбет, Тоқа, Ықылас күйлерін жете меңгереді. Алыста жатқан Арқаға жол салып, он сегіз жасында атақты күйші Тоқаны іздеп барып, оның батасын алады. Сол тұста атағы жер жарған Мафруза қызбен күй тартысқа түседі. Бұл Сүгірдің өнерге деген адалдығы арқасында күйшілік шеберліктің шыңдалуына, даңқының кең жайылып, ел арасында есімі ардақталуына үлкен жол салады.

«Арқаның, Жетісудың, Батыстың, Сырдың, Алтай, Тарбағатайдың саз-сарындарының Сүгір күйлерінде көрініс беруі кездейсоқ құбылыс емес»,-дейді профессор Айтжан Тоқтаған. «Қазақ музыка мәдениетіндегі жетістіктердің барлығын бойына жинаған Сүгір күйлерінің бітім-болмысы, құрылымы ерекше болып келеді. Әрине жергілікті Қаратау аймағының әуен-саздары – Сүгір күйлерінің негізгі өзегі. Қазақ күй өнерінде Сүгір өзіндік орындаушылық, стильдік ерекшеліктерімен дараланып тұрады. Қара шертіс, дара шертіс, іліп қағу, төгіп қағу, тұтып алу, лига, флажолет, форшлаг сияқты түрлі әдіс-амалдарды Сүгір өз күйлерінде сарқа пайдаланған. Күйшінің бүгінгі күнге дейін жетіп отырған 30-ға тарта күйлерінен біз осыны көреміз» [11, 1б.] – дейді.

Өнер зерттеуші-ғалымдар С. Өтеғалиева мен С. Темірғалиеваның «Туркменские» кюи в домбровой традиции Западного Казахстана» атты монография еңбегінде: «Қызықтысы, ертеректе, халықтық музыканттар көршілес жатқан ауылдарға жиі шығып, әр жерден келген өнерпаздармен кездесіп, олардан тәжірибе жинақтап, орындаушылық дәстүр үйреніп, араласып қайтуына өзіндік жол салған. Халықтық музыканттар бір-бірімен күй жарыстырып, өнерлерін шыңдаған, бірінен-бірі күй үйренген, сол арқылы олардың күй тізімдері молая түскен» [12, 18б.]. — десе, Сүгір жас шағында көршілес жатқан ауылдарда болып, өзінің өнерін шыңдаған, басқалардан күй үйренген, өзінің дәстүрін қалыптастырған. Бұл оның өнерге деген адалдығы мен құштарлығы екенін жазбай танисың.

Қазақтың маңдайалды өнертанушы-ғалымдары күй үлгілерін түрлі жіктемелерге бөледі. Өнертанушы Б. Ғизатовтың пайымдауынша, күйлер өзінің мазмұны және эстетикалық әлеуметтік қызметіне қарай, «аңыз-эпикалық, тарихи-қаһармандық, лирикалық және әлеуметтік-тұрмыстық күйлерге» бөлінсе [1, 23 б.], музыка зерттеушісі Т. Жұмалиева, А.Темірбековалар «көне күйлер, тартыс күйлер, қоштасу күйлер, жоқтау күйлер, тарихи күйлер, лирикалық күйлер» [2,250 б.] деп жанрларға бөліп, оларға ғылыми анықтама берген.

Сондай-ақ, күй жанрына бөлген қазақтың күйлерін жинаушы, домбырашы Т.Мерғалиев «аңыз күйлер, тартыс күйлер, тарихи күйлер, арнау күйлер (адамдар мен жануарларға арналған), лирикалық күйлер» [3,6б.] деп бес бөлімге бөледі.

Аталмыш күйшінің күй мұрасын А. Райымбергенов пен С. Аманова Қоңыр дәстүріндегі «Телқоңыр», «Майда қоңыр», «Жолаушының жолды қоңыры» және толғау дәстүріндегі «Кертолғау», «Назтолғау», сонымен бірге, аттас күйлер «Қосбасар», «Аққу», «Балбырауын», «Ілме», «Шалқыма» [4,249] тәрізді қазақтың аспаптық музыкасында қалыптасқан дәстүрлі жанрларға жіктеу арқылы таныстырады.

Енді күй жанрына берілген жіктемелер негізінде Сүгір шығармаларының тақырыптық-семантикалық ауқымын айқындасақ, олар төмендегідей болмақ:

– лирика-философиялық күйлері: «Қосбасар», «Кертолғау», «Жолаушының жолды қоңыры» (қыз бен жігіттің тартуы), «Шалқыма», «Майда қоңыр», «Назқоңыр», «Тоғыз тарау»;

– жан-жануарлар мен құстарға арналған күйлері (арнау күйлер): «Аққу», «Бозінгеннің бүлкілі», «Бес жорға», «Ыңғай төкпе», «Телқоңыр»;

тарихи күйлер «Тоғыз тарау», «Қаратау шертпесі» және тағы басқа күйлер.

Профессор Айтжан Тоқтағановтың «Күй керуені» жинағында күйлер аңыздарымен берілген. Осы жинаққа Сүгірдің «Қосбасар», «Бозінген», «Кертолғау», «Шалқыма»», «Ілме» күйлері енген. А.Тоқтағанов осы күйлердің шығу тарихына болжамалар айтқан. Мәселен, «Шалқыма» күйіндегі аңыздық-мифологиялық сарындар оның о баста музыкалық емес медитациялық жанр болғандығы туралы болжам айтылады. «Шалықтап жатыр» [5,13 6.] деп бақсылардың зікір салуы кезінде орындалатын шығарма ретінде жорамал келтіреді. Бұлай тұжырымдаудың да орны бар, себебі Сүгір күйшінің шығармашылығын қобыз аспабына тән түсініктермен байланыстырып қараймыз.

Сүгір күйлерін ең алғаш халыққа танытқан, грампластинкаға жаздырып, эфир мен радиоға шығарған өнертанушы Жаппас Қаламбаев болды. Бұл кісі, шын мәнісінде, Кеңес үкіметі тұсында Қорқыт, Ықылас күйлерін бүкіл әлемге танытқан қобызшы. 1955 жылдары Г.Асқаровтың 14-15 жастар шамасында Созаққа Жаппас Қаламбаев концерттік сапармен келу барысында, мектептен әжептәуір домбыра тартатын, ән салатын оқушы қыз-балаларды қасына серік етіп алып, концерт беретін, ал, ол кісі шаршаған кезде, ара-арасында балалар жеке концерттік нөмір беретін. Бұл тұста балаларды қобызбен жетектеп отырып, «Қосалқа», «Кеңес», «Той бастар», «Келіншек» күйлерін қобыз, мандолинмен қосып орындаған.

Жаппас Қаламбаев Созақ жерінде туғандықтан, жерлес, елдес, руына жиендік, туысқандық жақтары да бар болғандықтан, Г.Асқаровпен жиі араласқан. Ол кезде жерлес, рулас дегенді Г.Асқаров аса түсінбесе де, өнерге деген қызығушылығы терең болған. 1955 жылы Жаппас Қаламбаев Сүгірді Қаламбаев Әмзе деген ағасының үйіне алдырып, қонақ еткен. Сүгірмен бірге отырып, ол кісінің кішкентай домбырасы бар екен, ол домбыраны кейін Керімбек Сыздықов Алматыдағы мұражайға қойдыртқан. Сол кезде күйші бастан аяқ аспапты тексеріп, ары-бері толғап көріп, жақсылап күй тарта алмаған. Қайтадан жантайып жатып, «ал, Жаппасжан, өзің тартшы» дейді, осы күйді Жаппас «Балбырауын» деп жаздырып жіберген, бұл негізінде «Шалқыманың» бірінші түрі болса керек (Сүгірде «Балбырауын» деген күй болмаған. А.Р.).

Сосын Жаппас «Аққу» күйін тартады. Осы кезде Сүгір «бұл күйді былай тарт» деп көрсетіп бере алмаған, шамасы келмеген, себебі, 1955 жылы Сүгір 80 жаста екен, демек 80 жас күйшіге ауыр жас екендігі анық. Қолма-қол қалай ойнау керектігін айта алмауының себебі, күшінің қайтқандығы болса керек. Сол тұста Сүгірдің өз аузымен:

— «Әй, Жаппасжан-ай, сен қобызшылығыңа баға бересің, қобызшы деген бірқалыпты ысқыны ысқылап отырады. Ал, күйдегі қағысынды да бірқалыпты аласың, ол қалай болғаны, өз тұсында мен «Аққуды» қалқытушы ем, «Шалқыманы» шалқытушы ем!» – деп айтуына қарағанда, «Шалқыма» күйін зікір салғанда айтатын шығарма деп айту жаңсақ[1].

Өнертанушы М.Айтқалиевтің «Қаратау шертпесінде» «Шалқыма» — жігітшіліктің жарқын шағында, ат үстінде сайран өмірді суреттейтін көңілді шығарма» [6.51б.]деп келтіргені жөнге келеді.

Сүгір күйлерінің тақырыптық-семантикалық келбеті халықтың өмірімен біте қайнаған жануарлар образы, өзін қоршаған табиғаттың көрінісі және өмірдегі болып жатқан жайттармен байланысты махаббат лирикасы да орын алады..

Сүгір күйлерінде табиғаттың бір бөлшегі – құстар және жан-жануарлар образдарының сомдалуы және олардың сыр-сипаттарының сан қырынан ашылуында спецификалық дыбыc көркемдеу [8.167б.] қолданылған.

Сүгір күйлерінің Тәттімбет күйлерінен өзгешелігі — мұнда белес алған толғанысты тылсым күйлер (бақсылық музыкамен байланысы) мен жан-жануарлар тақырыбындағы күйлер орын алған. Тіршілік тынысын мазмұнды етіп, сезімге байланыстыра білген күйшінің шығармалары Аққуды қалқытуы, Бозінгенін бүлкілдетуі, Бес жорғаның жүрісі, Телқоңырдың анасын іздеуі — өмірдегі ащы шындықпен жанасып, композитордың жан-жануарлар табиғатына деген сүйіспеншілігін көрсетеді.

Күңіреніп-боздаған аруананың болмысы – терең өмірдің сыры іспеттес қобыз үнімен үйлесе отырып, терең эмоциялық тебіреністен туындаған шығармалар. Бұл Сүгір күйшінің жан-дүниесінің сырлы да, сазды екенін көрсетеді. Күй ғұмырының шындық өмірге құрылғандығы, оны жасаушы автор шығармасының толыққанды болу үшін шығармашылық жолда образдың басындағы күйініш пен сүйініш сезімін өз басынан өткендей дәл суреттеп береді. Біздің пайымдауымызша, бұл күйшінің жан-жақты адам екендігін танытады. Біріншіден, ол күйші бола отырып, екіншіден, өте сезгір лирик адам екендігі де талассыз деген ойдамыз.

Сүгір мұраларының ерекшелігі – композитордың күйлерінің интерпретациялауы әр түрлі десек, шығармаларының шығу тарихының да өзіндік жолы, орны бар. Сол мұраларының ішінде Г.Асқаровтың айтуы бойынша, бір-екі күйлерінің шығу тарихы былай деп баяндалды:

1. «…алыстан еміс-еміс талмаусыраған інгеннің дауысы жеткен сияқты болды. Апыр-ай, құлағыма жаңылыс естілді ме, әйтпесе, сол боз інгеннің өзі ме? Інгеннің оралуынан үміт үзген ол, көзін уқалап-уқалап жіберіп, алысқа көз жүгірткен. Дауыс шыққан жақтан боз інгеннің бейнесі көлбеңдеген тәрізденді. Елес емес, тура соның өзі. Ботасын іздеп ыңыранған жануардың ащы дауысы екен құлағына естілген. Екі көзден жас парлап, сағынып келіп қосылды-ау, әйтеуір, ботасына.

Ел жайлауға көшерде Сүгірде жүк артар малдан боз інген ғана болған. Ел болып «көшейік» дегенде, «Әй менің көшпей жүрген жерім емес қой, көше беріңдер» деген соң, бір-біріне қарамай, олар көшіп кетеді. Ал, көшер кезде «кедей болсаң көшіп бақ» демекші, жалғыз боз інгенге жүктері сыймайтын болады. Жарты жүгін інгенге артып, әйелі мен қыздарын жіберіп, өзі ботасын алып қалады. Содан бес күн өтті ме, он күн өтті ме, әйтеуір, тамағы таусылып, талмаусырап жатқанда, алыстан боз інгеннің ботасын іздеп келе жатқан дауысы естілген. Сонда Сүгір: «Апырай-ә, адам баласына қалай еміренсе, мына жануар да төліне сондай екен», — деп іштей толғанысқа түсіп, осы сәт есінен кетпей, бір отырғанда, «Бозінгеннің бүлкілі» деген күйін дүниеге әкеледі.

Төлеген Момбековтың айтуынша, «Бозінген» күйі жаугершілік заманында жау ауылды басып кіріп, біреудің інгенін байлап алып кетеді. Жарты жолға келгенде, інген жібін тістеп қиып, қасындағыларға бой бермей, туған жеріне ботасын іздеп қашқаны жайлы айтылады.

Күйдің тақырыбы локальдық әуенімен ерекшеленеді. Бұл шығармадағы би ырғағының аспаптық музыкамен берілуі, күйші стилінің сапалық жағынан өзгергені жайлы айтуға мүмкіндік береді. Белсенді мажорлы тақырыптың өсу бағытынан бастау алуы оның би ырғағымен ұласуына тиімді жалғанған. Астыңғы ішекті ашық алып, үстіңгі ішекте си және до дыбысын алу — бурдонды-камертондық ұстаным күйге ерекше мән беріп тұр. Осы ұстаным інгеннің тұншыға, ыңырана шыққан дыбысына баламаланады. Негізгі тақырып септима интервалы аралығында ғана дамиды.

«Бозінген» күйінде ботасынан айырылған інгеннің боздаған дауысы келтіріледі. Бұл бір қарағанда күйдің негізгі айтар ойының дәйегі солай көрінеді. Бұл тақырып аналардың бәріне (адамдар мен жануарларға ортақ сезім) тән сезім. Бұл күйдің интерпретация арқылы берген символикалық мазмұны терең. Інгеннің боздауы революциялық төңкеріс кезеңі мен ашаршылық жылдары, соғыстың зардабы, ағайындардың белгілі бір жағдайлармен айырылысуы нәтижесінен туған ішкі қайғы–қасіретін суреттесе, інгеннің ботасына келіп қосылып қуанғаны, яғни, қуаныш жоғарыдағы айтылған қайғы-қасіреттің біткенінің айғағы. Інгеннің ботасынан айырылуы әлеуметтік теңдікті жоғалту, болған апаттың ассоциациясы ретінде, қазіргі мен келешектің айырылысуы, ал, олардың қосылуы шындықтың орнығуы, табиғат пен әлеуметтің, уақыттың бір-бірімен орнаған балансының белгісі» [10.175б.].

Төлеген Момбеков «Бес жорға», «Шалқыма», «Телқоңыр» «Бозінген» күйлерін орындауда әуенін бір-бірімен ауыстырып ойнаған. Бір тартқан күйлеріндегі әдемі тұстарын келесі жолда жоғалтып алып отыратын. Сонда: « — Төке, өткен жолда әдемі тұстары бар еді ғой», — дегенде: «Әй, сол есіме түспепті» — дейтін. Мысалы, Құрманғазының «Серпер», «Адай», «Қайран шешем» күйлерінде тақырып біреу, оны алмастырып алып ойнау мүмкін емес. Мысалы, Ана туралы шығармалар әр жазушыларда бар, олардың оқиға желісі бір-бірімен жанаспайды және олардың мазмұндары да әртүрлі болады ғой. Сондықтан да, Төлегенді «нағыз көңілден тартатын күйші» деп те атайды. Төлеген күйлері өзіндігі бар әсем күйлер болса, Сүгір күйлерінен, қалай болғанда да, бөлек болып тұрады.

Төлген Момбеков Қоңырат руы, оның ішінде, Саңғыл болып келеді. Саңғылдан — Атан, Тайлақ, Мәмбет, Көшек тарайды. Көшек өзгелерден гөрі, аз тараса да, өнерлі адамдар осы тармақтан көп шыққан. Қожамжар, одан Бапыш, онымен бір туған ағайыннан Сәбденбек пен Момбек тарайды. Сәбденбектің баласы Тұспабектің айтуы бойынша, Төлеген Бапыштан күй үйренбеген, Бапыш қайтыс болғанда, Төлеген 5-6 жаста ғана болған.

2. Сүгір өнер жолына түсіп, 30-ға дейін үйленбей жүрген. Онысы әкеге сын болатыны анық. Әкесі ат баптайтын бапкер, ертоқым, домбыра жасаған шебер, еліне қадірлі адам болған екен. Көршілес ауылдың бір сұлу қызына құда түсіп, айттырады. Сонда Сүгір соңғы бір өтінішін жасап: «Арқада Мафруза деген күйші қыз шығыпты, сол Мафрузамен күй тартысып, бағымды сынап көрейін, содан қайтып келген соң үйленейін» — дейді. Әкесінің батасын алып, қасына төрт жігіт ертіп, сол Арқадағы Мафрузаның ауылына келеді.

Сұлу қыз самаурынды қайнатып, шай құйып отырады. Төрде үкілі домбыра ілулі тұр. «Күйші қыз осы ма» — дегендей жігіттің біреуі домбыраны алып бастап кетеді. Бірінен соң бірі жалғастырып, кезек бесіншісіне келгенде, домбыраны кәдуілгі қағып отырғандай бір дыбыс шығарады. Домбыраның астыңғы тиегіндегі ішекті үстіне ауыстырғанда, домбыра солақай келеді. Сүгір домбыраны солақай тартқан адам ғой. Сол кезде шымылдық ашылады да, бір қыз шығады. Күйші қыз сол екен. Отау үйге барып, жасанып киініп келеді. Бес жігіттің ішінде көргені бір-ақ жігіт. Оның солақай тартқанына ренжіген түрмен қарайды. Өйткені, оң бұрауды солақай келтірген соң құлақ күйі бұзылады, көпке дейін келмейді. Оны сезген Сүгір күйін аяқтағаннан кейін, домбыраны білдірмей ауыстырып жібереді де, қызға бере салады. Домбыра оңқай келіп тұрғанына қыз қайран қалады. Ол да шебер күйші болса керек, бес жігіттің тартқанын бір өзі тартып береді. «Бес жорға» күйі осылай туған екен. Бұл күйді Т.Момбеков аңыз ретінде таратады.

3.Сүгір енді қызға жауап ретінде бұрын бастап, кейін аяқталмаған күйі бар екен, соны тартпасам елге тараған күйлерден жаңылмайтын түрі бар деп, жолдасымен ақылдасып, ішектерді ұрып-ұрып қалған кезде, қолы жүрмей қалады. Соны білдірмеу үшін Сүгір бір жерде саусақты ары-бері толғайды. Толғау арқылы түрленген дыбыс шығарады. «Кертолғау» күйі осылай шыққан деседі. Сүгір Мафрузаға үйленбекші болып қайтады. Бірақ әкесі ауылдағы айттырған қызына үйлендіреді. Одан туған қызы үш жасқа келгенде, еркін алған Сүгір Мафрузаны іздеп барады.

4. Ол ұзатылып кеткен ауылға келіп түсіп, келгенін күймен білдіреді. Тыңдаған жұрт: «Керемет қой, сіз кімсіз, күйіңіз әсем екен, не деген күй, кімнің күйі», — дегенде: — «Жолаушының жолды қоңыры» — депті. 2 – нұсқасы бар (қыз және жігіттің тартуы).

5.«Шалқыма» — «Шіркін-ай, адам арманына жетпейді екен-ау, дүние қамшының сабындай қысқа екен-ау» деп, Мафруза қызға қосыла алмағанына өкініп шығарған күйі деседі.

Сүгір қанша күй шығарғаны белгісіз, Сүгір күйлері кімнің орындауында композиторға жақын, күйлерінің варианттылықтары Сүгірдің өзінен қалған ба, әлде мұрагерлердің қабылдауынан туылған дүниелер ме?

«Кертолғау» мен «Тоғыз тараудың» мелодиясы да, орындау стилі, көркемдік нәрі, орындаушылық дәстүрінде ортақ заңдылық байқалмайды. «Тоғыз тарау» күйінің квинта бұрауында жүруі, әуені жағынан, бір қарағанда, Алтай-Тарбағатай күйлерінің сарыны байқалады. Екі ішекті бірдей қолдана отырып, сарынын желе жортқызып, дүниедегі жоқты іздегендей аласұрады. Күйдің шақырғышы (күйдің басы) «Шыңырау» күйлерінің тақырыбымен астасып келуі, мистикалық дүниетанымның жетегіне жетелейді. Квинта бұрауындағы күйлер жыраулардың кәсіптік шеберлігінің нәтижесі, бұл қобыз күйлеріне қатысты зерттеулерде көрсетілген» [10. 187 б.].

«Тоғыз тарау» күйі әуенінің сырын тыңдап отырсаңыз, қобыз әуенінің сарыны құлаққа келеді. Алма кезек қағыстары ысқыштың арлы-берлі ысқышпен ысудың ассоциациясы тәрізді.

«Домбырашылар тек қана өзінің шығармаларын орындап, өнерге келуі мүмкін емес, ол өзіне дейінгі домбыра дәстүріндегі күйлерді меңгеріп барып, күй шығаруға машықтанады» [2.51б.].

Ерте кездегі нота мәдениетінің дамымағанын ескерген болсақ, өзге күйшілер сияқты, Сүгір де алдыңғы домбырашылардан көзбе-көз күй үйренді және жиі тыңдаудың арқасында әуендерді бірте-бірте домбыраға түсіріп ойнады. Бізге дейін Сүгір шығармашылығына тоқталған зерттеушілер, оның Тәттімбеттің «Былқылдақ», «Сылқылдақ», «Қосбасар» күйлерін орындағанын айтады.

Айта кететін жайт, нағыз «Сүгір шығармашылығына тікелей әсер еткен Ықылас қобызшының күйлері екені анық. Сүгірге дейін осы өңірде атақты домбырашылар бар екенін біз экспедиция барысында жазып алған едік, Иса, Рай, Сатыбалды, Әлшекей, Бапыш сияқты күйшілер өмірде болған Шу бойында Байсерке (1841—1906) күйшінің болғаны туралы дерек бар» [7.34 б.].

Алдыңғы айтылған домбырашылар 1930 жылдары болған ашаршылықта тоз-тоз болып, бірі аурудан, бірі ашаршылыққа ұшырап, ешкім қалмаған. Олай болса, композитордың жеке стилі, көркемдік талғамы және орындаушылық дәстүрін дәл табу – үлкен күрделі іс. Сондықтан, Сүгірдің орындаушылық дәстүрінің ішінде күйлер авторлары ұмыт болып, бірнеше авторларға теліну осыдан болса керек.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Утегалиева С. Мангыстауская домбровая традиция.-Алматы, 1997.

2.Гизатов Б.Г. Казахский оркестр имени Курмангазы. А., — Казгослитиздат, 1957. — 259 б.

3 Джумалиева Т., Темирбекова А. — История казахской музыки. А., 2000. -249с.

4 Мерғалиев Т.Домбыра сазы. А., — 1972. 126 б.

5 Райымбергенов А., Аманова С. — Күй қайнары. А., 1990. – 249 б.

6 Тоқтаған К.А.Күй керуені. А.,1997, – 149 б.

7 Иманалиев Ж., Айтқалиев М. — Қаратау шертпесі. А.,1975. — 51б.

8 Бекенов У. — Шертпе күй шеберлері. А., 1977. — 34б.

9 Тоқтаған А. — Күйдегі мән, мазмұн және түр туралы //Т.Бекхожинаны еске алуға арналған халықаралық конференция материалдары. А., 1999. — 167б.

10 Алсаитова Р. — Сүгір күйлерінің тарихы (экспедициялық материал). //Қазақстан мектебі журн.№9 1997. – 12 б.

11 Аманов .Б., Мухамбетова А. — Казахская традиционная музыка и ХХ век. А., 2002. — 187с.

12 Тоқтаған А., Ұлтархова Г., Әбуғазы М. – Сүгір Қаратау шертпесі. – Алматы, 2006, — 96-б.

13 Темиргалиева С., С.Утегалиева. — «Туркменские» кюи в домбровой традиции Западного Казахстана».А.,ТОО «Издательство LЕМ.-С.130.


[1] 1992 жылы жазылынып алынған экспедиция материалынан алынған. (Г.Асқаровтың айтуы бойынша).