Қарқара

338

Телғожа ЖАНҰЗАҚ,
филология ғылымының
докторы, профессор

Қарқара жайлауының ауқымы да көз тартады. Ұзындығы мен ені де көлемді. Ені Мыңжылқы ауылы мен Қарқара ауылына дейін созылып, шамамен 30 шақырым болса, ұзындығы батыс жағындағы Қызылқия тауынан шығыс жақтағы Қабандыға дейін 35 шақырымға жетеді. Осынау кең-байтақ ен дала, ашық жазықта жаз бойы, ерте күзге дейін мыңғырған мал (қой-ешкі, сиыр, тіптен 1930-50 жылдарға дейін жылқы зауытының 25 мың жылқысы) еркін жайылса, таулар қойнауларындағы жабайы аңдардың саны да тым көп. Ал жайлау сәнін келтіріп тұрған ақ шаңқан қазақ үйлері мен адам санында есеп болмаған.
«Түгін тартсаң майы шығатын» бұл қасиетті де шұрайлы жердің мың түрлі, қызылды-жасылды кілем тектес көк шалғын шөбінің, бәйшешек гүлдерінің өзі талай ақын-жыраулардың жырларына арқау болған.
Осы жайлауда болып, тылсым сұлу табиғатты өз көзімен көрген атақты ақын І.Жансүгіров былайша суреттейді:
«Қарқара қалың қазақ кебесіндей,
Албанның албырт-ерке енесіндей.
Қарағай қапталдағы,
жыныс арша,
Қыдырлы малдың құтты
келесіндей.
Қарқара жарасымды
жазық жайлау,
Үй-күлше, құрттың
жайған өресіндей».
Атақты Қарқара өзені, таңға­жайып жайлауы, сеңгір-сеңгір асқар тауларымен ғана бай емес, оның қойын-қойнауы кенге, әсіресе ғасырлар бойы құпиясын сақтап жатқан тарихи жәдігерлерден де кенде емес.

Алматы облысының Райымбек ауданында тау, өзен, жайлау және Қарқара ауылы да Қарқара деген тау атауына байланысты қойылған.
Қарқара өзені Күңгей Алатаудың солтүстік-шығысынан басталып, Қарқара жайлауын басып өтіп, Тиектас тұсынан Шарын өзеніне құйып, аңғары тар да терең шатқал арқылы ағып, Іле өзеніне барып құяды. Қарқара өзенінің ұзындығын 113 км, су ­жиналатын алабын 1970 м2 деп көрсету бар. Бұл есеп Қарқара өзенінің Іле өзеніне дейінгі мөлшері болса, Іле өзеніне Еңбекшіқазақ, Талғар, Қаскелең аудандарындағы Түрген, Талғар, Қаскелең өзендері де қосылып барып, Балқаш көлін толықтыратыны әмбеге аян.

Қарқара жайлауының ауқымы да көз тартады. Ұзындығы мен ені де көлемді. Ені Мыңжылқы ауылы мен Қарқара ауылына дейін созылып, шамамен 30 км болса, ұзындығы батыс жағындағы Қызылқия тауы­нан шығыс жақтағы Қабандыға дейін 35 км-ге жетеді. Осынау кең-байтақ ен дала, ашық жазықта жаз бойы, ерте күзге дейін мыңғырған мал (қой-ешкі, сиыр, тіптен 1930-50 жылдарға дейін жылқы зауытының 25 мың жылқысы) еркін жайылса, таулар қойнауларындағы жабайы аңдардың саны да тым көп. Ал жайлау сәнін келтіріп тұрған ақ шаңқан қазақ үйлері мен адам санында есеп болмаған.
«Түгін тартсаң майы шығатын» бұл қасиетті де шұрайлы жердің мың түрлі, қызылды-жасылды кілем тектес көк шалғын шөбінің, бәйшешек гүлдерінің өзі талай ақын-жыраулардың жырларына арқау болған.
Осы жайлауда болып, тылсым сұлу табиғатты өз көзімен көрген атақты ақын І.Жансүгіров былайша суреттейді:
«Қарқара қалың қазақ кебесіндей,
Албанның албырт-ерке енесіндей.
Қарағай қапталдағы,
жыныс арша,
Қыдырлы малдың
құтты келесіндей.
Қарқара жарасымды
жазық жайлау,
Үй-күлше, құрттың
жайған өресіндей»
Атақты Қарқара өзені, таңға­жайып жайлауы, сеңгір-сеңгір асқар тауларымен ғана бай емес, оның қойын-қойнауы кенге, әсіресе ғасырлар бойы құпиясын сақтап жатқан тарихи жәдігерлерден де кенде емес.
Қарқара өңіріндегі Шырғанақ сайында ежелгі заманнан қалған таңбалы тас, оба, қорған, елді мекен орны бары анықталса, 1892 жылы одан қыш ыдыстар, тастан жасалған құралдар аршып алынғаны жайлы белгілі деректерде бар. Қарқара өзенінің маңайындағы Иірсу өзені жанынан 1895 ж. орыс ғалымы Ларионов бал-бал мүсін, тасқа жазылған таңба жазуды тапса, 1898 жылы В.Д.Городецкий өз зерттеу жұмыстарын жүргізді. 1960 жылы археолог К.Ақышев менің ұсынысым бойынша, Қарқара аумағында ғылыми экспедиция жүргізу барысында Ақтасты-1, Ақтасты-1-4-6, Сарытау тұрақтарында жер астында сақталған б.з.б. ІІ-І ғасырдағы үйсін қоныстары мен қыстақтарын, онда сақталған материалдық заттарды тапты. Соның нәтижесінде 1963 жылы «Үйсін мәдениеті» атты ғылыми монографиясын жарыққа шығарды.
1962 жылы өзім бала кезімде Қарқара жайлауында көрген тас мүсін мен Иірсу, Кеген өзендері бойындағы тасқа жазылған таңба жазуларды және Кеген өзені бойындағы Жуантөбе мен Кеген ауылы маңайындағы биік обалар туралы ғылыми жетекшім, ҒА Тіл білімі институтының директоры академик І.Кеңесбаевқа айтқаным бар. Зейінді де білікті ғалым 1964 жылы 20 шілде айында Кеген ауданындағы көне түрік жазба ескерткіштері мен мәдени жәдігерлерді зерттеу мақсатымен ғылыми экспедиция ұйымдастырылды. Оны өзі басқарып, құрамында филология ғылымының докторы, профессор Ғ.Мұсабаев, филология ғылымының кандидаты, доцент Ы.Маманов, филология ғылымының кандидаты А.Махмұтов және мен болып Қарқарадағы тас мүсінді ашып, оны белуарына дейін қазғанда көне түрік жазуын көрдік. Одан соң Иірсу өзені бойындағы тасқа жазылған жазуды және Кеген өзені бойындағы биік жартастағы жазуды да суретке түсіріп алдық.
Биіктігі 1,5 метрді құрайтын тас мүсіннің ғылыми құндылығы 13 әріптен тұратын «алты бөріг алаш ерт қаған алты баулы ел басқарды» деген жазуында. Бұны талдап оқыған мамандар Ғ.Мұсабаев, А.Махмұтов, Ғ.Айдаров оны «Кеген жазбасы» деп атап, оның тарихын б.з.б. ІV ғасырға тән деп баспада жариялады.
Академик І.Кеңесбаев бастаған ғылыми экспедиция мүшелері сол жолы Қарқара өзенінің төменгі ағысы жанындағы ар жақтағы Иірсу өзені бойындағы тасқа жазылған жазуды, одан соң Кеген өзені бойындағы халық ем-дом жасайтын қайнар басындағы жартасқа жазылған жазуды да көріп, нақтылап суретке түсіріп алған едік.Karkara-1
Таста жазылған ол жазудан соң қайта оралып, Шөладыр қыратының төменгі жағында тұрған биіктігі 400 м, айнала жуандығы 200 м-дей зор Жуантөбені, оның жанындағы құм басып қалған қала орнын, қазір де Құмтекей аталатын жерді көргенде таңдай қағысып, таңырқап таңданбай тұра алмады әріптестерім.
Осы игі істердің басында бірге жүріп, экспедиция жұмысына ерекше жәрдем беріп, ғалымдарды сыйлап-құрметтеп, бар жақсылығын аямаған ферма бастығы, менің сыныптас досым марқұм Сопықожа болған еді. Ағалар оған ақ батасын беріп, мейлінше разылық ниетін білдірген болатын.
Осы жайлаудағы атақты «Қарқара жәрмеңкесінің» орны ерекше болғаны мәлім. Бұл халықаралық жәрмеңкеге Ресей, Орта Азия, Қытай елдерінен көптеген тауар әкеліп, малға айырбас­таумен бірге халықтардың қарым-қатынас байланысы, осы елдердің экономикалық әрі саяси-мәдени, рухани дәрежесінің көтерілуі туралы деректер мол. Бұл жәрмеңке соңғы рет 1932 жылы өтіпті. Сол жылы біздің киіз үй жаз бойы жәрмеңке қасындағы Қарқара өзенінің бойында тұрды. Ол кезде мен төрт жастағы баламын. Әкемнің інісі Өмірзақ аға ылғи мені жәрмеңкеге апарып, базар аралатып, асханаға апаратын. Мен үнемі өзіміздің ағайындарды, олармен бірге жүрген өзбек, қырғыз, татар, ұйғыр, орыс, дүңгендерді көретінмін. Бәрі өз тілдерінде сөйлескенмен бірін-бірі түсіне беретін. Соның бәрі әлі күнге есімде.
Шөладыр қырқасының төменгі тұсынан бұрыннан жұртқа белгілі тұз шығатын, халық оны Тұзкен атап кеткен, 1930-40 жылдары тұз қайнатып, ол ақ тұзды ел қажетіне жаратуға аттандыратын кәсіпорны болған еді. Қазір одан шыққан тұз бұлақ төменгі өзенге қарай ағып жатыр.
Қарқараның осы Шөладыр қыраттарынан кейінгі жылдары емдік қасиетке ие арасан шықса, бұл жақтағы ел-жұртқа өте зәру, қоры аса бай газ да табылып отыр. Сол газды іздеп тапқан ғылыми экспедиция бастығы, белгілі инженер геолог-мұнайшы, 30 жыл бойы көршім, ағайын-туыс болып кеткен марқұм Сәкең – Саламат Шалабаев үнемі айтушы еді.
Қарқарадағы ең айтулы, саяси-қоғамдық мәні аса зор тарихи оқиға 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі – оның 90 жылдығына халық жаппай қатысып қойылған зәулім ескерткіш бар. Тарихта бұл «Қарқара көтерілісі» деп аталады. Бұл атақты көтерілістің 10 жылдық мерекесін белгілі мемлекет, қоғам қайраткері Ораз Жандосов өткізіп, Алматыдан көптеген қоғам, мемлекет қайраткерлері, атақты өнер, мәдениет қайраткерлерінен көп адам қатысқан. Олардың ішінде: С.Қожамқұлов, Қ.Қуанышбаев, И.Байзақов, т.б. артистер болыпты деп естігеніміз бар. Бұл «Қарқара көтерілісінің» мерекесіне қатысқандар жиналып, сол кезде О.Жандосовтың ұсынысымен тас үйеді де ол үлкен төбе болады, сол төбе Ереуілтөбе деп аталған.
Ал көтерілістің 20 жылдығы 1936 жылы тағы да О.Жандосов Алматы облыстық атқару комитетінің төрағасы болып тұрғанда өткізіпті. Бұл мерекеге Үкімет басшылары: Қазақстан Совнарком төрағасы Ораз Исаев, Қазақстан Орталық атқару комитетінің төрағасы Ұзақбай Құлымбетов қатысқан. Ол кезде мен 8 жаста едім, ол кісілерді әкемнің арқасында өз үйімізде көрдім. Барлығының жарқын бейнесі бүгінде көз алдымда.
Осы «Қарқара көтерілісі» туралы Қарқараға барып, оқиға болған жерді, көтеріліс, қақтығыс болған, боздақтар қырылып, қалың ел қан жұтып, қайғыға батқан жердің ой-шұқырын аралап жүріп, көтеріліске қатысып, тірі қалғандармен кездесіп, қыруар материал жиып, атақты жазушы М.Әуезов «Қилы заман» атты белгілі роман жазды.
Қарқара атауының шығуы жөніндегі халық аңызының бірінде: «Жер және өзен аты сол жерде қарқара деген құс болған, сонымен байланысты» айта келіп, В.В.Радлов: «Қарқара сөзінің қазақ, қырғыз тілдерінде құс атауы ретінде кездесетінін, оның орыс тіліндегі атауы, «цапля» екенін айта келіп, осы құстың қауырсынын қадаған қыздардың бас киімі қарқара аталады, осы атау кейіннен тау атауына негіз болған» деп жазды [Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. СПб., 1893, Т. 1, с. 190].
Қазақ халқының әдет-ғұрып, салт-сана және ауыз әдебиетін жинап зерттеген орыс ғалымы М.Красовский 1883 жылы қазақ даласынан материалдар жинау кезінде: «Қазақтар көшіп-қону кезінде түйеге артатын, төбесіндегі қақпағы үй шатырына ұқсас шошақ кебежені қарқара деп атаған. Осы кебеже мен тау көрінісі ұқсас келгендіктен тау Қарқара аталып кеткен» дейді [Красовский М. Область Сбирских киргиз. СПб, 1988, ч. 1, с. 108-109].
Бұндай пікірді Ш.Уәлиханов та айтқан-ды. Ғалымның сол пікірін орысша жазылу қалпында беруді жөн көрдік: «Каркара – киргизы так называли перышки, султаны на голове двух молодых девушек – калмычек, захваченных у речки» [Валиханов Ч.Ч. Собр.соч Т.1, 184, с. 250]. Ғалымдардың бұл пікірін топонимист А.Әбдірахманов толығымен қуаттап, мүлтіксіз қабылдады. Қарқара топонимінің этимологиясына назар аударған ғалымдар бұл пікірлерге қосылмай, жаңаша қарастыруға тырысты. Е.Қойшыбаев топонимнің «қар форманты тым көне топоэлементтік гар («биік») формасымен қатысты болуы мүмкін. Мысалы: Қалқағар, Талғар. Олай болған күнде Қарқара атауының мәні «биік (тау) қыры» деген ұғымға жуықтар еді. Сөйтіп, Қарқара ­атауын қазіргі қазақ тілінде «биік қыр» ұғымына жақын деуге әбден ­болады» деген пікір ұсынды [Қойшыбаев Е. Қазақстан жер-су аттарының сөз­дігі. А. 1985, 162 б.]. Бірақта ол атаудың бірінші сыңары қар формантын талдағанмен, оның екінші сыңары қара формантын сөз етпеген. В.М.Иллич-Свитыч еңбегінде қара (қар, ғар) сөзі жайлы ностратикалық тілдер көлемінде өте маңызды салыстырмалы-лингвистикалық материалдар берілген. Олардың ішінде араб. qara – «жеке дара тұрған шың, жартас», «төбе», көне египет тілінде qrr – «төбе, жота, шоқы», сомали тіл. qar – «шет», «биік тау», арм. тіл. кар – «тас», «шың», «жартас», груз. тіл karkar – «биік жартас», түркі тілд. қыр – «тау қыраты, «тау жотасы», моңғ. тіл. kira, xar, xara – «жал», «биіктік». Осы қара, ғара, хара сөздері қатарына үнді – еуропа тілдеріндегі гар, гара «тау» сөздерін де жатқызуға болатынын көрсетеді [В.Иллич-Свитыч. Опыт сравнения ностратических языков. 1971, с. 340-342]. Осы ғар=қар=гер сөзінің шығу төркіні жайлы кейінірек Э.М.Мурзаев оны мысалдармен толықтыра түседі. Ауған тілінде гар «тау», гранг – «түпсіз», «құз, тәжікше гардан – «асу», «бел», «арт», көне иран тілінде gari, авестин тілінде garay – «тау», тау қыраты», араб тілінде гара «оқшау жота, төбе, шоқы» мәніндегі сөздер екенін көрсетті (Э.М.Мурзаев. Словарь народных географических терминов. М. 1984, с. 139, 140).
Қарқара топонимінің этимологиясын тереңдете, фольклорлық-этнографиялық, жағрапиялық-лингвистикалық һәм тарихи тұр­ғы­дан қарастырылған бұрынғы біздің мақаламыздан кейін С.Медет­бековтың жазған көлемді мақаласы көптің назарына бірден ілінді. Қарқара атауы «Біздің ойымызша, әу баста құсқа байланысты емес, жер бедеріне байланысты туған және өте көне атау. Олай дейтініміз: алғаш қоныстанғанда адамдар ең әуелі бұл өңірдің басты ерекшелігін көрді де «тау», «таулы жер» деді. Сонсоң оның заңғар екендігіне көзі жетті де, «биік» деді, яғни «Тау биік» деді. Ежелгі түріктер тілімен шамалап айтсақ, Қарқара деп атады дей келе, атау құрамындағы қар (гар, гер) – «тау», «тау жоталары» дегенді білдірсе, ал қара (ғара, гара) – «биік», «алып», «ұлы» деген мағынада тілімізде бүгінге дейін қолданылып келеді» деген түйінге келген (Ана тілі. № 32, 1993). Автордың бұл пікірін күні бүгінге дейін республикамызда қолданылып жүрген ежелгі топонимдер: Қаратау, Қара Ертіс, Егізқара, Жуанқара, Қосқара, Найзақара тәрізді тау аттары дәлелдей түседі.

«Түгін тартсаң майы шығатын» бұл қасиетті де шұрайлы жердің мың түрлі, қызылды-жасылды кілем тектес көк шалғын шөбінің, бәйшешек гүлдерінің өзі талай ақын-жыраулардың жырларына арқау болған.
Осы жайлауда болып, тылсым сұлу табиғатты өз көзімен көрген атақты ақын І.Жансүгіров былайша суреттейді:
«Қарқара қалың қазақ кебесіндей,
Албанның албырт-ерке енесіндей.
Қарағай қапталдағы, жыныс арша,
Қыдырлы малдың құтты келесіндей.
Қарқара жарасымды жазық жайлау,
Үй-күлше, құрттың жайған өресіндей».

Қарқара атауы Жетісу өлкесінде ғана емес, Қарағанды облысында Қарқаралы тұлғасында, Қырғызстан Республикасында Каркыра (Ыссық­көл облысы Ақсу, Түп аудандарында), Каркыра – көл (Ош облысы Алай жотасында), Монғолияда Хархара атауы кездесуінің тарихи сыры бар. Жоғарыдағы пікірлерге ден қоя отырып, Қарқара (өзен, тау) атының түркі тілдеріне тәндігін, оның біздің дәуірімізден бұрынғы жылдардан барын пайымдаймыз. Сонымен қатар оның көнелігін атау құрамындағы сөздердің үндіеуропа, түркі, моңғол тілдерінде ежелгі заманнан бары дәлелдей түседі. Бірінші кезекте тау аты, одан соң өзен аты Қарқара аталған болу керек. Атау: «үлкен, биік», «асқақ», «заңғар», «алып тау» деген мағынаға ие екені оның жағрапиялық сипатына толық сай келеді.

Алматы облысы




ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *