munlik-696x587

Тәрҗиман

(Язғучи Муңлуқ Бақиевниң туғулғининиң 85 жиллиғиға даир)

«Өзи йоқниң көзи йоқ» дегинидәк, вақитниң өтүши билән бу кишиниң исим-нәсиби бизниң хатиримиздин жирақлишип кетиватиду. Уни аз дегәндәк, көрнәклик язғучи Муңлуқ Бақиевни билидиған, яшлиқ дәвридә биллә өскән тәңтушлириниң көпи бақилиқ болуп, әсләйдиған адәмләр қатариму азаймақта.Әҗайип меһриван, кәмтар инсан билән дәсләпки қетим ҚКП Мәркизий Комитетиниң басмиханисида бәт ясиғучи кәспидә ишләватқинимда тонушқанмән. У киши җумһурийәтләрара «Коммунизм туғи» (һазирқи «Уйғур авази») гезитиниң йеңи саниға новәтчи болуп кәлгән екән. Бу 1974-жиллири еди. Кейин униң билән «Коммунизм туғи» гезити редакциясидә биллә ишлидим. Мошуни нәзәрдә тутуп, бу әҗайип инсан һәққидә пәқәт билгинимни, көргинимни, ички һиссиятимни йезип қалдурушни өзәмниң инсаний борчум дәп билдим.

Мән гезитқа ишқа кәлгәндә, Муңлуқ ака тәрҗиманлиқ хизмитидин ташқири, тәһрират кәспий иттипақ комитетиниң рәиси екән. Униң тонулған язғучи, драматург екәнлигини кейин билдим.

«Коммунизм туғи» гезитиниң шу вақтики вә кейин келип қошулған тәрҗиманлири Мәхсут Норузов, Турсун Дәрия, Әнвәр Лоқманов, Муңлуқ Бақиев, Марат Ибрагимов, Ядикар Сабитов, Ғәйрәт Исрайилов, Турған Баратов, Иминҗан Ибрагимов, Шөһрәт Мәсимов, Насирахун Розахунов, муһәррирләр Нурәхмәт Исмайилов билән Һезим Бәхниязов редакцияниң «жүриги» һесаплинатти. Һәтта ҚазТАГтин келидиған материалларниң телетайп «пневмопочтисидин» кативатқа әмәс, уттур тәрҗиманлар бөлүмигә чүшидиғанлиғини әскә алсақ, бу бөлүм әһмийитиниң нәқәдәр екәнлигини сезивелиш тәс әмәс. Уларсиз гезитниң йоруқ көрүшини тәсәввур қилалматтуқ. Басмихана тили билән ейтқанда, гезитниң төрт, һәтта арилап сәккиз, он икки бети аппақ «хиш» болуп чиқатти. Әйнә шу материалларни кечиләп тәрҗимә, муһәррирлик қилишта тәрҗимә бөлүминиң хадимлиридин жуқури җавапкәрлик, чидамлиқ тәләп қилинатти.

Мән басмиханида ишләп жүргән чеғимда Улуқ Ғалибийәтниң 30 жиллиғи нишанлинип, «Коммунизм туғи» гезити елан қилған конкурсниң йәкүни чиқирилди. Улуқ сәнәгә мунасивәтлик йезилған Муңлуқ акиниң һекайиси биринчи дәриҗилик мукапатқа еришти. Бу әҗайип хошаллиқ вақиәни Муңлуқ ака биз, басмихана хадимлириға, новәтчиликкә кәлгәндә яхшилап «жуюп бәрди». Конкурсқа мәнму қатнишип, һекайәм иккинчи орунға егә болған. Шу күни мени йениға олтарғузувалған Муңлуқ ака: «Ука, мана мениң қолум. Әсли, сениң һекайәң биринчи орунға лайиқти» деди. Муңлуқ акиниң бу сөзини шу чағда маңа берилгән «аванс» ретидә қобул қилған едим. Һәм һазирму миннәтдарлиқ илкидә әсләймән. Чүнки мениң иҗадийәткә болған райимни қайтурмас нийитидә Муңлуқ ака өзиниң әсәрини иккинчи планға қоюп, мени илһамландурған еди.

Мениң йәнә бир байқиғиним, ишниң көплигигә қаримай, Муңлуқ ака, чүшлүк ғиза вақтида иҗат билән шуғуллинишни яхши көрәтти. Мәсилән, «Бир яз, бир қиш» романи вә кейинирәк шу намда сәһнигә лайиқлаштурулған драмиси әйнә шундақ чүшлүк ғиза билән кәчки тамақтин ихтисат қилинған вақит һесавиға, шахмат ойнап һадуқ елиш, шундақла кечиләп, таң атқичә рәсмий хәвәрләрни күтүш билән өткән арилиқтики бош вақит һесавиға йезилғанлиғиниң гувачисимән. «Униңға өйдә бесип олтирип ишләшкә, иҗат билән шуғуллинишқа шараит болмиғанмекин?» дәп ойлаймән. Сәвәп — өй тарчилиғи. Ундақ дейишимгә асас бар. Чүнки Муңлуқ ака түгәп қалғанда, униң мурдисини ишик арқилиқ чиқириш мүмкин болмай, деризидин елип чиқишқа тоғра кәлгән еди.

Бир күни атақлиқ алим, тәтқиқатчи, тарих пәнлириниң намзити, чеһрисидин дайим иллиқ тәбәссүми кәтмәйдиған Малик ака Кәбиров тәрҗиманларниң қошумчә бөлмисигә кирип кәлди. «Қошумчә» дегинимниң сәвәви, у чағларда гезит хадимлириниң сани көп, «Йеңи һаят» билән қошуп һесаплиғанда редакциядә 80 адәм болуп, улар олтиридиған орунлар йетишмәтти. Әнди редакциядә тәрҗиманлар көп болғачқа, дәлиздики бош орунға уларға бөлмә қуруп бәргән. Малик ака қелиндин-қелин папкини Муңлуқ акиға тутқуздидә, русчә «вот, пожалуйста» дедидә, чиқип кәтти. Қолязмини мән биринчиләрдин болуп көрүп қелишимниң сәвәви, Муңлуқ ака иккимиз, иш вақтида, бума шу заманларниң бир шетиллиғи охшайду, башлиқлардин йошурунуп шахмат ойнавататтуқ. Муңлуқ ака күчлүк шахматчи еди. Мени зерикип қалмисун, оюнни ташлап чиқип кәтмисун дәттимекин, әйтәвир, арилап, йеңилип берәтти. Әйнә шундақ вақитларда у: «Һә-әй, өзәмниң бешиға бала тепип саңа шахматни немишкә үгәттимкинтаң? Теп-теч олтирип, романимни язивәрсәм болматтиму» дәп ғудуңшуп қояттидә, йәнила шаһлар оюниға болған қизиқишини басалмай, қизғин киришип кетидиған.

Муңлуқ ака шу күни қолязмини Малик акиниң қолидин елип үстәл тартмисиға селивәтти. Униңға «болди» дегәндәк оң қолини көтирипла қойди. «Һә, бу иккиси чоң бир ишқа тутуш қиптудә! Алдин-ала келишивалған охшимамду. Мениң йенимда гәп қилмиди, әтималим» дәп ойлидим. Хаталашмиғинимни кейин сәздим. Мошу кәмгичә чүш мәзгилидә яки «тәнәпус» болуп қалсила, ишиң барму, йоқму қаримайдиған, сени қолуңдин сөрәп болсиму бөлмисигә елип кирип, шахмат ойнитидиған Муңлуқ ака «йоқап» кәтти. Әнди у бош вақти тепилсила, үстилигә чаплишивелип, Малик акиниң қолязмиси үстидә баш қатуруп олтиришни адәткә айландурди.

Бир күни Муңлуқ акиниң  йоқлуғидин пайдилинип, қолязмиға көз жүгәртип чиқтим. У Малик акиниң русчә язған романини уйғур тилиға бәдиийләштүрүп тәрҗимә қиливатқан екән. Қәләм билән йүз он бәт йезипту. Амма ахирқи бәтниң җүмлиси техи аяқлашмапту. Романниң мавзусиниму көрүвалдим. Қолязминиң биринчи бетигә: «Малик Кәбиров. Муңлуқ Бақиев. «Тататунга», роман», дәп йезип қоюпту. Акимиз қайтип киргичә бөлмидин чиқип кәттим. Йәнә бир байқиғиним, Муңлуқ ака бәзидә, иштин әтигән қайтқан күнлири, лифтниң йенидики тар қисилчаққа орунлашқан машинисткилар бөлмисидә олтирип қалатти. Әнди чүшәндим. «Һә, иштин кейин қелип, Җәзирәм һәдә Бурһановаға романни машинкиға бастуруватқан екәндә. Һә-әй, йешиға қаримай, немә дегән ишләмчан адәмләр» дәттим уларға зоқлинип.

Бир күни рәсмий хәвәрләр көпийип кетип, тәрҗиманлардин иккиси дәм елишқа кәткәнликтин, Муңлуқ ака кечигә новәтчиликкә қалди. Саат бирләргә йеқин униң қан бесими көтирилип кәтмәсму! Дәрһал «Тез ярдәм» машинисини чақирттуқ. Уни Қалқамандики ағриқханиға елип кәтти. Әтигәнлиги саат тоққузда ишқа кәлсәм, Муңлуқ ака һеч немә болмиғандәк, өз бөлмисидә ишләп олтарғанлиғини көрүп, һәйран болдум. «Һой, ака, кечила биз сиз билән хошлашқан едуққу. Немә қилип олтирисиз?» дәп чақчақ қилдим. У «Алдирима, техи вақит бар. Сениң новитиң әмәс» дәп қайтурувәтти» дәп күлди. У күниму рәсмий хәвәрләр көп болуп, түн йеримидин ашқанда өйлиримизгә тарқаштуқ…

Шуниңдин бираз күн өтүп, әтигәнлиги саат тоққузда ишта олтираттим. Бир чағда кативатниң телефони җириңлап кәтти. Алдим. «Редакцияму?» дәп рус тилида сориди телефон қилғучи. «Һә-ә», дәп җавап бәрдим. «Силәрдә Муңлуқ Бақиев дегән ишлигәнғу?» дәп йәнила үн қатти һелиқи адәм. «Ишлигәнғу» дегини немиси? «Ишләйду», дәп ойлап үлгәрмәйла, трубкидин «у вапат болди» дегән аваз аңланди. Күтүлмигән хәвәрдин әс-һошумни жиғалмай, гаңгирапла қалдим. Өп-чөрәмдә һечким йоқ. Орнумдин туруп, җавапкәр катип Ғәйнидин ака Сәйдвақасовниң бөлмисигә жүгәрдим. Алдимға Нурәхмәт ака Исмайилов учрашти. «Ука, хәвәр кәлдима? Бизму аңлидуқ» деди у. Иккимиз тәрҗиманлар бөлмисигә кирдуқ. Кәйнидин бөлмигә кирдим. Гезитниң йоруқ юлтузлири, матәм илкидә, бөлмидики тамакиниң көп-көк исини жутуп үн-түнсиз, җим олтиришатти. Ишдаш достидин айрилған тәрҗиманларниң чирайини мискинлик, җудалиқ аламити басқан еди…

Муңлуқ акиниң силиқ-сипайә, мөмүн, һәтта балиларниң қилиқлириға охшап кетидиған мүҗәзигә үгинип қаптекәнмән. Хелиғичә, ишик ечилсила,  худди кирип келидиғандәк, шу яққа мөл-мөл қараймән. «Мана, һазир мени шахмат ойнашқа чақириду», дәп тәлмүримән. Өмүр ериқтики су кәби еқип кетиверидекән. Бу җудалиққиму төзүштин башқа амал йоқ еди…

1991-жили мән Қазақстан Язғучилар иттипақиға тәклип қилиндимдә, уйғур әдәбияти кеңиши йенида йеңидин чиқишқа башлиған «Арзу» журналиға җавапкәр катип болуп кәлдим. Оқурмәнләрни қизиқтуридиған әсәрләрни издидим. Журналға материал таллап жүрүп, есимға Муңлуқ акиниң бир чағларда йезиватқан әшу тарихий романи чүшти. Мениң билидиғиним, роман айрим китап болуп нәшир қилинмиди. «Тохта, қолязма нәдекин? Кимдин сорисам болиду?» дегән ой маңа арам бәрмәтти. Романниң кейинки тәғдири мени қизиқтурди. Чүнки, арилиқта, униң рустиллиқ нусхисини язған Малик ака Кәбировму дуниядин өтти. «Әнди қолязмини нәдин тапимән? Кимдин сораймән?» дәп қаймуқуп жүргинимдә, есимға кәсипдаш йеқин ағиниси Әнвәр ака Лоқманов кәлди. Телефонини тепип, соридим. У яқ әсәр қолида екәнлигини, Муңлуқ ака түгитәлмигән романни аяқлаштуруп қойғанлиғини ейтти. Хошаллиғимда чәк йоқ. Мән униң өйигә учуп дегидәк бардим. Әнвәр ака папкиға идитлиқ селинған, машинкида бесилған бирнәччә дәстә қолязмини һеч қаршилиқсиз, миннәтсиз маңа тапшурди. Бу пәйттә Малик акиму аләмдин өткән еди. Пәқәт: «Журналға бәрсәң яхши бопту. Укам, илаҗиси болса, бу әсәр һәққидә уйғур вә башқиму хәлиқниң аңлиғини, китап болуп қолиға тәккини яхши. Оқусун, билип қалсун» деди. «Муәллипләр қатариға сизни қошимәнму?», дәп сориведим, рәмәтлик Әнвәр ака: «Муңлуқ билән Маликниң роһи хуш болсун. Мениң исим-нәсибәмни атима» деди. Шу чағда мениң өткүзгән хаталиғим һәм Әнвәр акиниңму есиға кәлмәпту, қолязминиң русчә вариантини сорап, уни еливалмиған екәнмән. Һазир ечинимән.

Муңлуқ ака билән Әнвәр ака узақ вақит бирдин-бир уйғур гезити «Коммунизм туғида», бир бөлүм – тәрҗиманлар бөлүмидә ишлиди. Әнвәр акиниң миллити татар еди. Шу заманларда Әнвәр ака охшаш достқа садиқ адил инсанлар немә дегән көп болған! Әгәр у киши қолязмини йошуруп, маңа «көрмидим» дегән болса нәдин издәттим? Китапни өзиниң исмини қоюпла чиқиривәткән болса ким дава қилатти? Һечким! Чүнки роман һәққидә билидиғанларниң чәмбири бәк тар еди. Кәң көләмлик, мәзмун җәһәттин наһайити актуал, уйғур йезиғиниң тарихиға мунасивәтлик тарихий романниң қолязмисини сақлап қалған Әнвәр акиға апирин ейтиштин, миннәтдарлиғимни билдүрүштин башқа мениңдә сөз қалмиған.

«Арзу» журналиға «Тататуңа» мавзусида романни толуғи билән бәрдуқ. Көпи, асасән бүгүнки яшлар, у тоғрилиқ билмәйду. Чүнки журнал 1991-жили нәшир қилинди әмәсму! Арилиқта чарәк әсир вақит өтүп кәтти. Хошал болидиған йери, роман журнал вариантида әдәбиятимизда сақлинип қалди. Тохсининчи жиллар китапханлири уйғур хәттати Тататуңаниң (әсли исми Тохтахун) кимлигини бәдиий әсәр вариантида, кәң даиридә оқуп билди. Йәнә бир тәкитләйдиған нәрсә, журнал шәхсий мәбләғ һесавиға нәшир қилинғачқа, униң нусхилири шәһиримиздики китапханиларға чүшмиди һәм уларға апирип тапшуруш вәзиписи бизниңму есимизға кәлмәпту. Шуңлашқа у журналниң роман чиққан нусхиси гайи бир ихласмәнләрниң өйидә сақлинип қалған болуши мүмкин. Бүгүнки күнлүктә әшу романни китап қилип чиқиришқа бәл бағлиған сахавәтлик инсанлар тепилса, нур үстигә нур болар еди.

Муңлуқ акиға мунасивәтлик йәнә бир әслимини ейтмасқа мүмкин әмәс. Униң редакция кәспий иттипақ комитетиниң рәиси вәзиписини атқуруп жүргән пәйтлири еди. Мән аилилик болуп, иҗаридә туруватқан вақитлирим. Күзниң соғ айлири. Алмутида даңлиқ Көк базарниң жуқурисидики Максим Горький (һазирқи Жибек жолы) кочиси билән Мәтбуат өйиниң арилиғида иҗаригә бәргүчиләрниң жиғилидиған җайиға келип, өй издәп туримән. Чүш вақти болғачқа, адәмләр наһайити көп. Бир чағда кәйнимдин бири ноқуп қалди. Бурилип қарисам, Муңлуқ Бақиев билән Әнвәр Лоқманов. «Һәй, сән бу йәрдә немә қилип жүрисән? Өйүң йоқма? Мошу кәмгичә маңа әризә язмиғиниң немиси?» деди Муңлуқ ака. Мән һодуққинимдин немә дәп җавап беришни билмәй қалған едим. «Ука, сениң мону йәрдә турғиниңни көрүп жүрәклирим моҗуп, ағрип кәтти. Тақ, мән рәис болуп саңа өй елип бәрмисәм, башлиқ болғиним бир тийин» дәп Муңлуқ ака редакция тәрәпкә қарап маңди. Әтиси мени чақиртип, әризә яздурди.

Шу шу болдидә, арилиқта, май ейида, мән Россияниң Санкт Петербург шәһиригә үч айға оқушқа кетип қалдим. Оқуш билән жүргән күнләрниң биридә, июнь ейида, баш муһәрриримиз Турдахун ака Нәзәров мениң оқуш орнумға: «Тез арида мениң намимға паспортиңни әвәтивәт» дәп телеграмма әвәтипту. «Башлиқ паспортимни немә қилар?» дегән ойда қалдим. Һәр һалда һөҗҗәтни әвәтивәттим. Бирақ маңа өй беридиғанлиғи ухлисам чүшүмгә кирмәпту. Кейин билдим. Қәлби дәрия, инсанлар Муңлуқ ака билән Турдахун акиниң арилишиши билән ҚКП Мәркизий Комитети басмиханисиниң кәңәйтилгән жиғинида талашта қалған икки еғизлиқ өйниң мәсилиси мениң пайдамға йешилипту. Бу хуш хәвәрни оқушни пүтирип, Алмутиға, аэропорттин уттур йеңи өйгә кәлгинимдә бирақла билдим. Турдахун ака билән Муңлуқ ака кәсипдашлиримни уюштуруп, мениң аиләмни, мениңсиз, йеңи өйгә көчирип киргүзүп қойған екән. У пәйтләрдә ундақ қилмиса, өйни тартивелиши яки униңға башқа бирси киривелиши мүмкин екән. Мана, шундақ меһриван, ғәрәзсиз инсанларниң арқисида өйлүк болуп, аиләм иҗарә дәрдидин қутулған еди.

Һә-әй, көңли дәрия, меһри чәксиз әҗайип инсанлар! Силәрниң кәң қосақлиқ болушуңлар, меһир-муһәббитиңлар түпәйли бизгә, шу заманниң яшлириға, бәхит қуши қонған охшайду. Ойлап қарисам, шу вақитларда силәр мениң һазирқи йешимда охшайсиләр. Қолуңдин кәлсә, бу өмүрдә башқа бирсигә яхшилиқ қилип өтүп кетиш эстафетисини бизгә, яшларға, тапшуруп кетидиғиниңларни задила ойлимаптимән. Бу һаят қануни екән. Һазир силәр аримизда йоқ. Амма қачанду-бир вақитта силәр һулини мустәһкәмлигән миллий мәтбуатимизға бүгүнки күнлүктә избасарлириңлар — заманивий билимгә егә яшлиримиз күч-ғәйритини сәрип қилмақта. Келәчәк әвлат үчүн қилған әмгигиңлар, силәрниң әҗриңлар, милләткә көйүнүшүңлар та әбәт унтулмайду! Ятқан йериңлар юмшақ, роһиңлар җәннәттә болсун қәдирданлар!

Авут МӘСИМОВ, язғучи.




Пікір қалдыру