ESYM

Академик Ғарифолла Есім: Қазақ философиясының негізі тілде тұр

Қоғам қайраткері, белгілі ғалым, академик Ғарифолла Есім философиялық еңбектерімен, ой-толғауларымен, сан түрлі қоғамдық істерімен, соны идеяларымен елімізге танымал болған азамат. Ол талай жыл жоғары оқу орындарында ұстаздық етті, Парламенттің жоғары палатасында сенатор болды. Басқа да жауапты қызметтерде жүрді. Қай салада, қай қызметте де Ғарифолла адами биіктіктің, кәсіби біліктіліктің жоғары тұғырынан түскен емес.
Бүгінде 70 жасқа толып отырған ғалыммен тілшіміз сұхбаттасқан еді.

– Ғареке, алдымен философия деген ұғымға оқырманға түсінікті тілмен анықтама бере кетсеңіз. Бұл бағытты не себепті таңдадыңыз? Бала кезден жүрегіңізді жаулаған не нәрсе?
– Философияға келуім былай болды. Бала кезімде Есім атам мен үшін кемеңгер, дана адам көрінетін. Сол кісі көп ақылды сөздер айтып, әр нәрсені оймен топшылап отырады. Сонда жұрт кәдімгідей құлақ қойып, ұйып тыңдайтын. Бұл маған ұнайтын. Мектепте жүрген кезімде, 10-шы сыныпта болуы керек, қоғамтану мен тарихтан сабақ беретін мұғалімнен «философия деген не, кішкене түсінікті ғып айтыңызшы» деп сұрадым. Өйткені кітапта сондай бөлім бар еді. Ол «кейін оқуға түсіп, білім аласың, сол кезде түсінесің» деді. Қазір ойласам, дұрыс айтқан екен. Себебі, мен ол кезде мұғалімнің түсіндіргенін ары қарай алып кете алмайтын едім.
Дегенмен, қызығушылық пайда болып, философияны жоғары оқу орындарында оқыта ма деп қарасам, ҚазМУ-де оқытады екен. Содан осы факультеттің деканына хат жазып жібердім. Сөйтсем, екі жыл жұмыс стажы керек екен. Оны күтпей Семейдің педагогикалық институтына түсіп кеттім. Әдебиет және қазақ тілі факультетінде жүргенімде екінші курста философия пәні оқытылды ғой. Сабақ беретін мұғаліммен тіл табысып, араласып кеттім, маған ұнады. Содан бұлар мені сыртымнан байқап жүреді екен, үздік оқып, төртінші курсты бітірген жылы мені философия кафед­расына алып қалды. Ойлау қабілетімді, ойлау жүйелерімді дұрыс деп есептеген болуы керек. Сөйтіп, философиядан сабақ беріп жүрдім, бірақ бұл факультетті бітірмеген соң, маған мұғалімдік қиындау тиді. Философтар көп, сонау Сократтан ­басталады, Аристотель, Платон… Өстіп кете береді. Содан мені Мәскеуге тәжірибе алу үшін оқуға жіберді. В.И.Ленин атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде үлкен оқымыстылар мен профессорлардың лекцияларын тыңдадым, бұл салаға деген құмарлығым арта түсті. Оқуды бітіре салысымен 1970 жылдан бастап философия пәнінің мұғалімі болдым. Философияға басы бүтін кіріп кеттім. Кейін кандидаттық диссертациямды социалистік қоғамға байланысты «Диалектикалық және тарихи материализм» мамандығы бойынша қорғадым, ал докторлық диссертациямның тақырыбы – «Абай дүниетанымындағы Алла мен Адам болмысы». Абай – тұнып тұрған даналық көрінісі ғой.
– Сөзіңіз аузыңызда, дала философиясы жатқан бір телегей-теңіз ілім. Менің жеке түсінігімде, осының бәрі кейде жүйеленбеген сияқты. Сіз Асан қайғыны идеал тұтады екенсіз. Ал зерттеулеріңіз қазақ философия­сы деген ұғым тудырды. Абай, Шәкәрім даналықтарына үңілдіңіз. Осы ғұламалар ілімі сіздің қалыптасуыңызға қаншалықты әсерін тигізді?
– Мен мұғалім болып, сабақ беріп жүрген кезімде қазақ философиясы деген мәселені көтере бастадым. Сол кезде институт философиясында марксизм-ленинизмді оқытып жатқандардың бәрі қарсы шықты. Үлкен академиктер болып, «қазақ философиясы деген жоқ, ұят болады» деп тыйып тастағысы келді. «Сіздер нені жоқ деп тұрсыздар? Қазақта даналық жоқ па, әлде философия жоқ па? Анықтап алайық. Даналық бар, бірақ сол даналықты жүйелеп, зерттеген философия жоқ шығар» дедім. Олар «жоқ, жалпы жоқ» десті. «Жалпы жоқ деген болмайды, қазақ даналығын жүйелеп зерттеген философия жоқ десеңіздер, оған келісемін» дедім.
Осыдан кейін біз осы тақырыпты кеңірек қозғап, көптеген азаматтарды іске қостық. Отыз шақты азамат диссертацияларын қорғады. Қазақ философиясы өзінің мәнін тапты. Сонда оның зерттейтіні не? Қазақтың даналығы, Асан қайғыдан ­бастап, Абайға келіңіз, Шәкәрімге келіңіз… Сол данагөй тұлғалардың бәрін зерттеп, жүйелеу үлкен ізденісті талап етті. Сөйтіп, қазақ философиясы деген ұғымға біраз дүниелер жасап қойдық.
Қазір, тәуелсіздіктен кейін қазақ философиясы деген ұғымға ешкім қарсы келе алмайды. Дегенмен, қарсы пікірдегілер әлі аттан түскен жоқ. Таяуда бір ­отырыста үлкен бір философ: «Ғарифолла, сен қазақша ойлау бар дейсің, олай болмайды» деді. «Сонда қалай, немісше ойлау бар да, қазақша ойлау жоқ па» дедім мен.Егер біз қазақша ойламасақ, қазақтың лексикасы, қазақтың лексикасында тұрған дүниетанымды қайтеміз? Бізде «құт» деген ұғым бар. Осы ұғымда қазақтың дүниетанымы тұр емес пе? «Құтты» ­субстанция дейміз, оның атрибуттары береке, ырыс… «Тәңір» дейміз. Осындай сөздерімізде даналық тұрған жоқ па?
Өкінішке қарай, әлі күнге дейін, тәуелсіз елімізде өзін философпын деп санап жүрген кейбір азаматтар «қазақ философиясы деген болмау керек, қазақша ойлау деген жоқ, тек әлемдік ойлау ғана бар. Әлемдік ойды Гегель, Кант сияқты неміс философтары, Аристотель, Платон сияқты ежелгі грек ойшылдары ғана ойлаған» деген көзқараста. Бұл біріншіден, қазақтың даналығын түсінбеу, түсінбеушілік, екіншіден, сол даналықты философия ілімінің объектісі ретінде алмау­дан, зерттемеушіліктен туған ұғым.
– Иә, мұндай жағдай, әрине, қарнымызды ашырады. Осы жерде сізді философия деген үлкен ілімге қазақ философиясы деген ұғымды енгізген, оның негізін қалаған адам дейтін көпшілік әріптестеріңіздің пікіріне қалай қарайсыз?
– «Өзіңді өзің мақтаған – өліммен тең» деген. Бұл тұрғыда кесіп-пішіп, «мен» деп, ештеңе айтпай-ақ қояйын. Ал әріптестерім айтып жатса, сөздерінде бір ақиқат бар. Неге? Өйткені менде үлкен бір артықшылық болды. Философия факультетін бітіргендер сол философияны ғана оқып, басқа ештеңе білмей шығады. Ал мен, алдымен филологияны оқыдым, тілді білемін, әдебиетпен сусындадым. Филолог ретінде орыс әдебиетін жақсы білемін, қазақ әдебиетінен қанып іштім, орыс тіліне аударылған шетел әдебиетін әбден меңгердім. Әдебиеттің теориясын, «Жалпы білім беру» деген философиялық пәнді жақсы оқыдым. Осындай мәселелер арқылы мен Асан қайғыға жақындадым, Абайға жақындадым, басқа да ғұламаларымызға жақындадым. Енді бір жағынан кәсіби философ ретінде бүкіл грек, неміс, Еуропа философтарының бәрін ой елегінен, жүрек сүзгісінен өткіздім. Маркс, Энгельс, Ленин, бүгінге дейінгі өзге де философтарды оқыдым. Өйткені институттарда сабақ­ бердім ғой. Осының бәрін қосып, ой қорытқан кезде, қазақ философиясы деген ұғым шықты.
Негізі қазақ философиясы тілде тұр, лексикада тұр. Мысалы, халқымыз «сабыр» дейді. «Сабыр түбі – сары алтын» дейді. «Сабырдың» орысшасы жоқ. «Тәубе» дейміз. Бұл сөздің де орысшасы жоқ. «Құт» та солай. Жүсіп Баласағұнның «Құтты білігін» орыс тілінде «Наука счастья» дейді. Ол «бақыт» деген сөз ғой. «Бақыт» басқа, «құт» басқа.
Қазақ сөзінің жөнін білетін адам ер балаға «бақытты бол» деп айтпайды. Бұл қыз балаға айтылатын сөз. Ертең біреуге келін болып түсетін қыздың бағы ашылсын деген тілек. Отбасының құты – ер адам. Отбасына бақ әкелуші – әйел адам. Отбасының қасиеттілігі осында. Отбасынан адам өседі, ұрпақ өседі. Осындай сан алуан, көптеген ұғымдар бар. Бәрі қосылып, қазақ философиясы деген ұғымды құрайды. Отандық ғылымда негізгі философиялық мәселелер осылай басталды, бірталай кітаптарым шықты. «Хакім Абай», «Санадағы таңбалар», «Абайдың дүниетанымы мен философиясы», «Адам – зат», «Прошлое в ­настоящем», «Сана болмысы», «Данышпан Шәкәрім», қазір жазып болып қалған «Кемеңгер Мұхтар» сияқты еңбектерімде қазақ философиясының негізі тұр.
– Сіз саясат, мәдениет және әлеуметтік тұрмыс мәселелеріне арналған 300-ден аса публицистикалық, ғылыми-танымдық мақалалар жаздыңыз. Соңғы кездері қазақ әдебиетіндегі соны үрдіс — философиялық новелла, эссе жанрында еңбектеніп жүрсіз. Философиялық проза жанрында жазылған туындыларыңыз және бар. Бұл бағыт несімен қызықтырды?
– Бұған себеп көп. Абайдың шығарма­шылығына қарасаңыз неше түрлі ұғым бар. Осындай ұғымдарды мен кейінгі кезде бір тамаша ақыннан таптым. Ол – Жұмекен Нәжімеденов. Жұмекен өмір сүрген кезде оған тең келетін ақын болған жоқ. Мен осы пікірімді анық айтамын. Бағалаған жоқ. Оның себебі, Жұмекен: «Мен жап-жақсы өлең жазып қоямын, менің кінәм сол» дейді. Өйткені кеңестік заманда жақсы өлеңнің қажеті болмады, жақсы сөздің қажеті болмады. Кеңестік заманға сол кезеңді жырлап, шауып отыратын ақындар керек еді. Жұмекеннің мынадай сөзі бар:
«Мықты болсаң, шегесің,
Көкжелкеңнен бір ұрып,
Бетсіздіктің балғасы,
Жібереді сындырып».
Ойлаңызшы, осындай Алаш арыстары не болды? Бетсіздіктің балғасы жерге қағып жіберді, сындырып жіберді. Жұмекен өте терең ойлы, Абайдың төңірегіндегі ақын. Бұл кісі Абайды ерекше бағалаған. Мұқағали: «Қазақтың қара өлеңін, шекпен жауып, өзіңе қайтарамын» дегенде, Жұмекен «Керегі жоқ, қазақтың қара өлеңінің шекпені де бар, шапаны да бар, Абай Қазақтың қара өлеңіне Еуропаның сюртугін кигізді. Сөйтіп, поэзияны бүкіл әлемдік деңгейге алып шықты» дейді. Одан әрі:
«Абай деп аталыпты әлгі мықтың,
Көп уақыт сырын іздеп жаңғырықтың.
Дән теріп даласында дана ақылдың,
Қабына салып кетті мәңгіліктің» деп жырлайды.
Жұмекеннің үш романы бар екен. «Ақ шағыл», «Кішкентай», «Даңқ пен дақпырт». Мен «Жұлдызды Жұмекен» деген кітап жаздым. Сонда байқағаным, осы романдар туралы маған дейін ешкім дұрыс пікір айтпаған, сынаған. Себебі үш романда да коммунистік партия айтылмайды, кеңестік өмір мақталмайды, партия ұйымдарының басшылары көрсетілмейді, сыналып кетеді, жақсы адамның тағдыры түрмеде, надандар билікте жүр. Мұндай ой ол кезде кімге ұнасын?
Негізі Жұмекен тамаша романист адам. Философиясы, даналығы көрініп тұрған кісі.
Осы тұрғыда кітап жазуда менің мүмкіндігім мол болды. Әдебиет пен философия қосылған кезде алып отырған нысаныңыз сәулеленіп шыға келеді. Бірде ұстазым Зейнолла Қабдолов, филолог Қансейіт Әбдезұлы, мен үшеуміз бір жерде бас қосып отыр едік. Сонда Зекең марқұмның былай дегені бар: «Қансейіт, сен мына Ғарекеңді тыңда. Оның әдебиетке беретінін сен бере алмайсың. Анау жігіттерің де, мен де бере алмаймын. Өйткені бұл кісі философияда, философия – әдебиеттің тереңі. Сондықтан Ғарекеңнің беретін талдауы бұл – басқа талдау. Сендер соны қараңдар».
Белгілі бір мәселені философиялық тұрғыда талдау деген сөз мүлде бөлек дүние. Кейде бір таныс ақындар «мына өлеңіме талдау жасап беріңізші» деп жатады. Мен жаза алмаймын. Ал Абайдың, Шәкәрімнің, Махамбеттің, Жұмекеннің мына өлеңіне жаз десе, рақаттанып отырып жазып беремін. Себебі олардың айтқан ойлары лек-легімен шыға береді.

Философияға келуім былай болды. Бала кезімде Есім атам мен үшін кемеңгер, дана адам көрінетін. Сол кісі көп ақылды сөздер айтып, әр нәрсені оймен топшылап отырады. Сонда жұрт кәдімгідей құлақ қойып, ұйып тыңдайтын. Бұл маған ұнайтын. Мектепте жүрген кезімде, 10-шы сыныпта болуы керек, қоғамтану мен тарихтан сабақ беретін мұғалімнен «философия деген не, кішкене түсінікті ғып айтыңызшы» деп сұрадым. Өйткені кітапта сондай бөлім бар еді. Ол «кейін оқуға түсіп, білім аласың, сол кезде түсінесің» деді. Қазір ойласам, дұрыс айтқан екен.

Таяуда бір құрдас ақын: «Ғареке, мен туралы бір ауыз сөз айтпай қойдыңыз ғой» деді. Соның алдында поляк ақыны, Нобельдік сыйлықтың лауреаты Чеслав Вилош туралы жазып, Польшаның елшісі шақырып, риза болып әңгімелескеніміз бар еді. Ал мына замандасымның өлеңдерін қарасам, қолым жүрмейді, жаза алмадым. Маған берген бірнеше кітабынан бір лайықты шумақ таба алмадым. Ондайды Жұмекен Нәжімеденов: «Том-том кітабы бар, бірақ бір өлеңі жоқ ақын» дейді.
– Сурет өнерін философиямен байла­ныс­тарғаныңыз туралы естідік. Бұл тың бағыт қазақ философиясын қаншалықты байытты?
– Әдебиетке, өнерге философиялық сүзгімен келу өзіндік бет-бедері бар, басқа нәрсе. Мен 11 жыл көркемсурет факультетінде декан болған адаммын. Алдымен Семей педагогикалық ­институтында 6 жыл, одан кейін Алматы педагогикалық институтында 6 жыл көркемсурет факультетін басқардым. Көптеген мамандар даярлап шығардық. Бұл жерде менің бір жасаған ерлігім бар. Өзім солай ойлаймын.
Мен келсем, ондағы ғылым жұмысы­мен айналысатын азаматтар бір әдістеме туралы жазады екен. Маман суретші, графист, өнер маманы… Диссертациялары – әдістеме, педагогика. «Бұл қалай, дұрыс емес қой. Былай болмайды, сен мамансың ғой» деймін.
Болат Байжігіт деген азамат болды. Сол жігіт теледидардан өнер туралы көптеген хабар жүргізді. Бірде қарасам, кандидаттық диссертациясын әдістемеден қорғайын деп жатыр. «Таста мынаны, эстетикадан жаз» дедім. Артынан ол менің басшылығыммен эстетикадан кандидаттық, көркем бейнелеуден докторлық диссертация қорғады. Содан кейін 30-40 шақты азамат осы істі негізде қолға алды. Сөйтіп, жаңа бір бағыт ашып жібердім. Сен суретшісің бе, өнер та­рихын білетін болсаң, әдістемені емес, сол суреттің теориясын бер деген талапты ұстандым.
Солардың бірі Қабыл деген азамат, қазір өнер институтында проректор. Менің жетекшілігіммен қорғап, философия ғылымының докторы атанды. Өзі керемет суретші. Сонда мәдениеттану бағыты шыға келді. Сурет өнері мен философия қосылды. Қазір осы бағытта керемет ­мамандар шығып жатыр. Мүмкін көркем сурет жағында жүргендіктен болар деп ойлай­мын, мүмкін әдебиетші болғандықтан шығар, осындай соны ізденістерге қуанамын.
Биыл Мұхтар Әуезовтің туғанына 120 жыл толады. Соған байланысты «Кемеңгер Мұхтар» деген кітап жазып жатырмын. «Хакім Абай», «Данышпан Шәкәрімнен» кейін, трилогияның үшінші кітабы саналады. Мұхаңның «Қорғансыздың күні» деген әңгімесін оқыған шығарсыз. Сондағы бас кейіпкер он үш жасар Ғазизаны зерттеп жүріп, жатқан жерін тауып алдық. Басына ескерткіш тас қойып қоршап, есімін жаздық.
Бұл жерде не айтқым келіп отыр? Жиырма жас шамасындағы Мұхтар сол әңгімесін жазған кезде былай айтқан ғой: «Егер қазақтың қызы қорғансыз болса, қазақтың халқы қайда барады? Қазақ халқы мықты болу үшін қазақтың қызын қорғау керек».
Ғазиза тарихта болған адам. Болған адамның атын өзгертпеген. Менің ұстазым Қайым Мұхаметқанов: «Ғазиза Мұхтарға жиен деген» еді. Осы әңгімеге байланысты біраз шаруалар жасап жатырмыз.
– Сіз филологияны философиямен егіз қозыдай қатар ұстап келесіз. Айтыңызшы, латын әліпбиіне көшу бізге не береді? Қаны сорғалап тұрған түйінді мәселе шешімін тапса, көкжиегімізді қаншалықты биіктетеді?
– Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы қазіргі заманға қажетті мәселелерді дәл көтерген мақала болып тұр. Бұл әншейін саяси ағымдағы нәрсе емес. Бұл әдебиетке, өнерге, халықтың мұңына қатысты жазыл­ған мақала. Осыны жазып, жарыққа шығарғанына Елбасына разымын.
Сондағы басты мәселелердің бірі латын қаріпіне көшу туралы ғой. «Қазақстан -2050 Стратегиясында» ол кісі 2025 жылға қарай латынға өтеміз дегенді айтты. Ол кезде мен сенатормын. Қызуқандылықпен осы 1-2 жылда латын әліпбиіне өтуіміз керек деп мақала жаздым. Бірақ оным ба­сы­лып қалды. Өйткені бұл біреулерге ұна­мады. Қазір енді ұнай ма, ұнамай ма, біз онымен санасып жатқан жоқпыз. Саяси жа­ғынан бұл мәселе шешілді, Елбасы анық айтты.
Латынға өтудің біз үшін қандай қажет­тілігі бар?
Бірінші, кириллица – біздің фоне­тикамызға да, жазуымызға да, граммати­камызға да теріс әліпби. Бізге келетін нәрсе емес. Қараңыз, аты-жөніміз екі рет жазылып, аталады. Мен Ғарифолла Есім деп берсем, оны кириллицада Гарифолла Есим деп жазады. Бұл қалай енді? Итте де бір-ақ ат болады ғой. Орысшаға келгенде біздің «ө», «і», «ү» сияқты әріптеріміздің бәрі түсіп қалады. Қазір кейбіреулер латынға өтсек кейбір әріптер түсіп қалады деп сынайды. Орысша онсыз да түсіп қалып жатыр ғой. Негізі бір нәрсені қалай жаздың, солай тұруы керек. Қазақша былай, орысша былай. Адамның аты-жөнін аударудың қажеті жоқ қой. Бірақ кириллицада екі түрлі жазады.
Екінші, латынның қажеттілігі мынада – біз әлемдік үрдістен, техногендік үрдістен қалмауымыз керек. Біз ақпараттық дүниенің сыртында емес, ішінде болуымыз керек. Қазір шетелдермен байланыстамыз. Менің америкалық Чарл Уейлер деген шәкіртім бар, өзі қазақша жазады. Сол «аға латынға қашан өтесіздер, мынау қиын болды ғой, өтпей жатыр» деп қынжылады. Егер латынға өтетін болсақ, біз немісшеден, ағылшын, француз, испан тілдерінен тікелей қазақшаға аудара қоямыз. Содан кейін ақпаратқа, байлыққа, технологияға, бәріне-бәріне жеңілдік келеді.
Үшінші, латынды байытып, көркей­тейік деп отырғанымыз жоқ. Шынтуайтына келгенде, бізге мына араб қарпі, төте жазу жақын. Бірақ бүкіл әлем елдері, оның ішінде түркі тілдес ағайындардың бәрі ла­тынға өтіп кетті. Бізге сол ағайындармен қа­тар жүріп, бір-бірімізді түсінісуіміз керек қой.
Кейбіреулер «біз латын тіліне көшкен­нен кейін өзіміздің бай мұрамыздан айырылып қаламыз» дейді. Неге айрылып қалады екенбіз? «Қажеті бар тастың ауырлығы болмайды». Әр шығармашылық адам өз дүниелерін латын тіліне аударады. Қазір аударатын арнаулы бағдарлама (программа) бар. Әр көшкен сайын бір нәрсені жоғалтып алуымыз мүмкін, бір нәрсені алуымыз мүмкін. Фонетикадан біздің балаларымыздың балалары бір нәрсені жоғалтуы мүмкін. Мен қазір айта алмаймын. Сондықтан латын әліпбиін 34 әріп қылып көбейтудің қажеті жоқ. Бір кездері түрікпен, өзбекпен, татармен бір тілде сөйледік. Қазір қараңыз, айырмашылықтар бар. Мұндай дүниелер болады. Қазақстанның орталық жағында «қазір» деп сөйлесе, Тараз жағының балалары «кәзір» деп сөйлейді. Ертең «қазіріміз» қалып қойып, «кәзір» болып кетуі мүмкін. Одан трагедия жасауға болмайды.

Өкінішке қарай, әлі күнге дейін, тәуелсіз елімізде өзін философпын деп санап жүрген кейбір азаматтар «қазақ философиясы деген болмау керек, қазақша ойлау деген жоқ, тек әлемдік ойлау ғана бар. Әлемдік ойды Гегель, Кант сияқты неміс философтары, Аристотель, Платон сияқты ежелгі грек ойшылдары ғана ойлаған» деген көзқараста. Бұл біріншіден, қазақтың даналығын түсінбеу, түсінбеушілік, екіншіден, сол даналықты философия ілімінің объектісі ретінде алмаудан, зерттемеушіліктен туған ұғым.

Қазір бізде латынның әліпбиі дайын. Екі-үш нұсқасы бар. Соның біреуін ЕҰУ-дің математика факультетінің жігіттері жасады, тамаша. Сол нұсқасын алса деп ой­лаймын. Бұл жігіттер бір сөз қанша жиі келеді, енді бір қаншалықты сирек кезде­седі деп есептеп, ғылыми негізге қойған.
Алдымызда қай кезде, қалай деген сұрақ тұр. Әрине, бұл бір күннің, бір айдың шаруасы емес. Бұл әрі кеткенде он жыл, бері кеткенде жеті жылдың әңгімесі болуы керек. Сол уақыттарда жұмыс істеп жатқан адамдарға ыңғайлы жағдай туғызған жөн болады. Олар кириллицаны пайдалана береді, ақырындап, латын әліпбиін үйренеді.
Тағы айтатын бір мәселе, күнделікті басылымдар, бұқаралық ақпарат құралдары бұған өте үлкен көмек береді. Менің ­ойымша, мақал-мәтелдерді үлкен әріптермен латынша беріп отырса құба-құп. Сонда тез қабылданар еді.
Біздің балаларға сапалы ақпаратқа, сапалы білім беретін жерлерге тура шығу мүмкіндігі бар. Малайзия, Индонезия кезінде ағылшынның отары болды, қазір алдыңғы қатарлы елдер сапында. Бұл іске қарсылықтар да болуы мүмкін. Бірақ болашақ ұрпақтың өмір сүру мүмкіндігін жеңілдету үшін латынға ауысу жолынан айнымауымыз керек.
– Президент Н.Назарбаевтың «Бола­шаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы біздің қазақ зиялыларын ұйқыдан оятқандай болды. Серпіліс бар, қозғалыс бар. Жүректерге қан жүгірді. Осы орайда ойыңызды білсек…
– Қазіргі заман өте шиеленіскен заман. Үлкен апаттың алдында тұрғандай әсер береді. Дүниеде келісімге келу қиын болып жатыр. Бүгінгі жағдайды екінші дүниежүзілік соғыс алдандағы жағдаймен салыстырсаңыз, тура соған ұқсас.
Мен мерейтойлық бағдарламамның тақырыбына «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп» деген Абайдың сөзін алып отырмын. ҚазҰУ-де, ЕҰУ-де, Семей университетінде осындай тақырыпта конференциялар өтті. Тағы бірқатар қалаларда жоспарлануда.
Қазіргі ең керегі – осы мәселе. Осы ойды Абайдан басқа еуропалық бір ойшыл айтпаған. Неге? Себебі олар өздерін жоғары санайды. Мәселен, Иммануил Кант адамзат баласын төртке бөледі. Бірінші орында еуропалықтар, екінші орында азиялықтар, үшінші орында африкалықтар. Төртінші – жабайылар. Осындай сөзді айтып тұрған Кант «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп» Абайша айта ала ма?
Мұсылман ойшылы осылай деп тұр. Себебі бүкіл адам баласын Алла тағала жаратқан. Сонда қарасаңыз, Абай біздің ойлау жүйемізді, зердемізді мүлде биікке шығарып тастаған. Абайдың осы ойлау жүйесіне көптеген елдердің басшылары жете алмай отыр. Сондықтан қазіргі заманға ұсынатын әмбебап ойымыз осы Абай ойы болуы керек.
Енді осы «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп» деген Абайды ары қарай жалғастырушы кім? Мұхтар Әуезов. Мұхаң «Абай жолы» дейді. 1961 жылы 14 жасымда Мұхтар қайтыс болды. Газеттер «Абай жолы» романы туралы жаза бастады. Сонда бұл не жол деген ойға қалдым. Ленин жолы, коммунизм жолы деген болды. Әкемнен сұрасам, «Мұхтар деген Абайды жазған үлкен жазушы, сірә, қазақтардың жүретін жолын Абай жолы деген болар» деді. Сол ой бірте-бірте мені Абайға жақындата берді.
Абайдың жолына түсіну үшін үлкен білім керек, сана керек. Сол сана, сезімнің бәрі Мұхтардың бойында болған. Дәл қазір «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп» дегенді французға, ағылшынға, америкалыққа айтсаң, бәрі түсінеді. «Сіздерде сондай адам бар ма?» деп сұрайды. Осыны соғыс құмар, әпербақан басшылар түсінуі керек.
Қазір мен дәл осы Абай айтқан өсиет­пен манифест жазып қойдым. Бұйырса, жұртшылыққа таратамын. Өйт­кені біздің ұлтта осындай дана адамдар бар.
Абайдың алдында әл-Фараби, Қорқыт, Ясауи, Баласағұни бар… Даналық мәйегі үзілмей келе жатыр. Ол тек орыс отаршыл­дығы мен Кеңес заманында үзілді. Негізі сабақтастықтың үзілгенін білу оңай, бірақ қай жерден үзілгенін анықтау қиын. Қай кезде басталды бұл үзілу? Орыстардың отаршылдығы кезінде. 1822 жылы ханды­ғымызды жойды. Жеріміздің бәрін қазыналық қылып тастады. Атамекеннен айрылдық. Шортанбайлардың «зар заман» деп жүргені осы емес пе? Одан кейін кеңестік империя үзді. Енді соны жалғап жатырмыз. Менің де жеке тұлға ретіндегі бар мақсат-ойым осы.
Абайы бар халық – бай халық, құтты халық, келешегі анық халық. Елбасы Н.Назарбаев өзінің мақаласында «Абайдың даналығы, Мұхтардың ғұламалығы, Жамбылдың жырлары, Құрманғазының күйлері, ғасырлар қойнауынан жеткен бабалар үні – бұлар біздің рухани мәдение­тіміздің бір парасы ғана» деген болатын.
Олардың төңірегінен таралып талай рухымызды оятатын тұлғалар, рухани дүниелеріміз шығады. Сондықтан, болашаққа бағдар алған келешектің қаһармандары лайым аман болсын!

Әңгімелескен
Ғабдул-Ғазиз Есембаев




Пікір қалдыру