Йол маңғансири ечилиду

Қәлб садаси/ Классик шаирлиримиз «Өзәм һәр җайдимән, көңлүм сәндидур» дегән отлуқ мисрани қалдурған. Униң мәзмунини вәтәнгә тәдбиқлисәк, таза җайиға чүшиду. Адәттә, пәнниң чегариси болмайду, у пүткүл инсанларниң ортақ байлиғи, лекин алимниң һаман вәтини болиду. Қуш һәрқанчә егиз пәрваз қилсиму, униң озуғи билән угиси йәрдә болиду. Қериндашлар, мән силәргә «тәрәққий қилиш пурситини Йәршари кәңлигидин издәңлар. Лекин вәтиниңларни унтумаңлар» дәватимән. Вәтәнпәрвәрлик нәдин башлиниду?

Шүбһисизки, у алди билән аилидин башлиниду. Бизниң ата-анимиз, туққанлиримиз, бова вә момилиримиз, андин қалса холум-хошна, мәһәллә-койлиримиз беваситә вәтәндур. Биз мошу асасида вәтән һәққидики чүшәнчимизни тәдриҗий кәңәйтимиз, бейитимиз вә алийҗанап пәллигә көтиримиз. Бизниң мүҗәз-хулқимиз анимиз бәргән сүт вә нан билән шәкиллиниду. Чүнки анилар уларға өзиниң аләмчә меһрини бериду. Бизниң мүҗәз-хулқимиз атимиз бәргән ғурур билән беҗирим-
лик вә қәтъийликкә егә болиду. Ата-ана бизниң әң дәсләпки оқутқучилиримиз сүпитидә мүҗәз-хулқимизға өчмәс тамғиларни басиду. Әгәр улар өзимиз тәвә болған хәлиқниң өтмүшини, есил әнъәнисини, парлақ мәдәнийитини билдүрәлмисә, биз балилиқтики наһайити муһим озуқтин мәһрум қалған болимиз. Ата-анилар – пәрзәнтләрниң тил устази. Ана тилимиздики чоңқур мәналиқ, һиссиятқа бай сөзләрни пәрзәнтләр ата-анисидин үгиниду.

Һәр милләтниң тилидики сөз байлиғи, ипадиләш усули шу хәлиқ яшиған маканниң экологияси билән зич мунасивәтлик болиду. Биздә бир бала туғулса «Оғулму, қизму?» дәп сорашниң орниға «бөриму, түлкиму?» дәп сорайдиған әһваллар бар. Әгәр бөрә билән түлкә хәлқимиз яшап кәлгән бу муқәддәс зиминда моҗут болмиса, биздә бөрә билән түлкиниң һаяти вә хусусийити һәққидә инчикә күзитиш болмиса, улар һәққидә тәсәввурму болматти. Шу нәрсә ениқки, балилиқта қобул қилған тил билән тәпәккүр бизниң кейинки вәтәнпәрвәрлигимизниң гениға айлиниду. Бу һәққидә атақлиқ италиялик маарипшунас Мария Монтессари: «Кишиләр вайиға йәткүзүп сөзләләйдиған бирдин-бир тил – дәл бовақ мәзгилидә үгәнгән тил» дегән еди.

Мән силәрниң аилә әһвалиңларни анчә билип кәтмәймән. Силәрдин шуни сорап баққум келиду: өйүңларда кичигирәк болсиму аилә китапханиси барму? Сизниң ата-аниңиз тарихтики һәм һазирқи алим-әдиплиримизниң китаплирини оқуп турамду? Сизниң ата-аниңиз аиләңларниң нәсәбнамисини сөзләп берәләмду?

Әгәр жуқарқи шәртләр һазирланмиса, сизниң аилиңизниң мәнивий муһитини һәргизму мукәммәл дегили болмайду. Һә, шуни толуқлаш үчүн немә қилиш керәк? Әң яхшиси, сиз ата-аниңиздин тәшәббускарлиқ билән соал сораң. Бу сизниң уларға қилған ярдимиңиз болиду. Улар сизниң соаллириңиздин өзлириниң кәмтүк тәрәплирини һис қилидиған болсун.

Классик китаплар – сизниң әҗдатлириңизниң авази. Сиз бу китапларни оқусиңиз, әҗдатлар билән өзиңизни бағлаштуралайсиз, уларниң арзу-арманлирини чүшинидиған болисиз. Өзиңизни тоғра тарихий аңға егә қилалайсиз, әқил булиғиңиз техиму улғийиду, иҗадийәт һәвәсиңиз орғуйду.

Қериндашлар, хәлқимизгә һәқиқий вәкиллик қилидиған деханлар аммисини өз көзиңиз билән көрмисиңиз, вәтиниңизни һәргиз толуқ чүшинәлмәйсиз. Ваһаләнки, бизниң деханлиримиз йезиларда. Сиз йезиларда болдиңизму? Йезилиримизниң җапалиқ, лекин сехи қияпитини көрүп бақтиңизму? Әгәр техичә ундақ қилмиған болсиңиз, мән сизгә тәклип беримәнки, пурсәтләрдин пайдилинип, йезиларға бериң. Шу чағда вәтиниңизниң бепаян қучиғини көрүп, һәйран қалисиз. Хәлқиңизниң роһидики байлиқларни көрүп, көңлиңиз лиққидә болиду. Сизгә һәрқандақ китапта дейилмигән һаят мөҗүзилирини намайән қилиду. Сиз үгинишкә тегишлик нәрсиләрниң һәдди-һесапсиз екәнлигини байқайсиз. Сиз ана дияриңиздики тағ-дәрияларни, униңдики байлиқларни, хәлқиңизниң яшаш шәклини түзүк чүшәнмәй туруп, жирақ әлләргә кетип қалсиңиз, кейинчә пурсәт яритиш техиму тәс болиду. Чүнки сиз чоң болғансири алдираш болуп кетисиз.

Мундақ бир аддий принцип моҗут. Билип қоюшиңизни тәвсийә қилимән: өзини сөйүшни билмигәнләр – башқиларни сөйәлмәйду, өзиниң ата-анисини сөймигәнләр – башқиларниң вәтининиму қәдирләшни билмәйду. Ундақлар өзиниң қәдриниму мәңгү башқиларға билдүрәлмәйду.

Мән сизгә вәтәндишимдин аңлиған бир аддий адәмниң вуҗудидики қиммәтлик тәрәп һәққидики мисални кәлтүрәй. «Стамбулниң бир қатнаш бекитиниң алдида тураттим, — дәп баян қилишқа башлиди у вәтәндишим. — Бир аялниң қоюқ Хотән шевисидики гепи мени әндиктүрүвәтти. У аял мениң уйғурлуғимни һәргиз билмәйду, мәнму у аялни тонумаймән. Мән у аялға һәм һәйран қалдим, һәм сөйүндүм. У һечқандақ иккиләнмәйла маңа уйғурчә сөзлиди. Бу вақиә әгәр Ақсуда яки Ғулҗида болғинида һәйран болматтим. У уйғурни алайтән издимисә, учратқили болмайдиған ят бир шәһәрдә Хотән пурап туридиған тәләппузда мәндин йол сориди. Байқиғиним, аялниң чеһридә нә тәңқислиқ, нә хиҗиллиқ аламитини көргили болматти. Әксичә, наһайити тәбиий туратти. Мәнму униңға уйғурчә җавап берип, йолни чүшәндүрдүм. Өзәм шундақ һаяҗанлинип кәттим. Мана бу — бизниң хәлқимиздики сапдиллиқ.

Ишинимәнки, у аял стамбуллуқ бир түрккә учрап қалған болсиму, пикрини уқтуралиған болатти. Бир содигәр уйғурчә сөзләп жүрүп, Алмута, Бишкек, Ташкәнт, Ашхабад, Баку, Стамбулда нан тепип йегәнлигини сөзләп бәргән еди. Әгәр сиз ана тилиңизға пишшиқ болсиңиз, кейин инглиз тили қатарлиқ чәт әл тиллириниму үгәнсиңиз, сиз яшалайдиған муһит һәссиләп кәңәйгән болиду. Сиз көптиллиқ дәвридә яшаватисиз, өзиңиз билән өзгиләр оттурисидики өзара һөрмәт мунасивитини қандақ яритисиз? Бу — силәрдәк әвлатниң алдиға қоюлған чоң мәсилә.

Қериндашлар, сиз ана жутуңиздин айрилған күни вәтән вә тил мәсилиси шу һаман айдиңлишиду. Уларни тоғра һәл қилмай туруп, муваппәқийәттин сөз ачқили болмайду. Шуңлашқа мән бүгүн шулар һәққидә тохталдим. «Йол маңғансири ечилиду» дегән гәп бар. Силәр зерәк һәм чечән! Нурғун нәрсиләрни аста-аста биливалисиләр. Ахирида мән силәрниң тениңларға саламәтлик, үгинишиңларға утуқ, турмушиңларға бәхит тиләймән.

Абдуқадир җалалиддин, профессор.




Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *