Болашақтың энергия көзі

Еліміздің бас қаласы Астанада бүкіл әлем көз тіккен «EXPO-2017» Халықаралық мамандандырылған көрмесі «Болашақ энергия» ұранымен өтті. Жалпы, статистикаға жүгінсек, көрме 178 елден келген төрт миллионға жуық адамдардың жүрегін жаулап үлгеріпті. Көрменің ғылыми тұжырымдамасы өте қызықты, көрмелік кешеннің аумағы су тамшысын еске түсіреді. Мамандандырылған көрменің ортасында Қазақстанның ұлттық павильоны орналасқан диаметрі 80 метрге жететін «Нұр Әлем» сферасы атты ірі бірегей ғимарат тұр. Павильонның 2396 шаршы метрлік органикалық пішіні мен оның өзгермелі түстер үйлесімі бар қасбеті келген адамның көзін қуантады.
Болашақта энергияны өндіру мен қамтамасыз ету кезінде адамзат алдынан қандай жаһандық түйткілдер шығады? Көрменің басты тақырыбы «Болашақтың энергиясы» деп бекерден-бекер аталмады, себебі энергия адамның тіршілік етуінің және қоғам дамуының негізін құрайтын құрамдас бөлік болып табылады. Климаттың өзгеруі – бүкіл әлем үшін ортақ проблемалардың бірі екені түсінікті болып келеді, бірақ оны шешудің келешекті тәсілдері де ғаламның кез келген нүктесінде қолжетімді. Жердегі климаттың өзгеріске ұшырауы бес негізгі қатердің пайда болуына әкеліп соғуы мүмкін: ауыл шаруашылығындағы өнімділіктің төмендеуі, су тапшылығының ұлғаюы, қысылтаяң табиғи жағдайлардың көбеюі, экожүйенің бұзылуы мен аурулардың таралуы. Халықаралық энергетика агенттігінің есебіне сай, 2050 жылға таман пайдалы қазбаларға, жел энергиясына, су электр энергиясы мен ядролық энергияға қарағанда, күн энергиясы электрдың ірі көзіне айналуы ықтимал.
Астанаға келгенде, бірінші кезекте, мені жаңа «Нұрлы жол» теміржол вокзалы жағымды жағынан таңғалдырды, оның ТМД елдерінде баламасы жоқ және ол әлемде соңғы кездері салынған заманауи теміржол вокзалдарының бірінен саналады. Жаңа сапаржай елорданың іскерлік орталығына жақын орналасқан және заманауи әуежайды көз алдыңа елестетеді. «ЭКСПО-2017» халықаралық көрмесіне келер болсақ, онда алыстан көз тартатын үлкен шар – біздің ғаламшарымызды бейнелейтін «Нұрлы Әлем» қазақстандық павильоны орталық болып есептеледі. Көрменің аумағына аяқ бассаң, өзге бір өлшемдегі әлемнен топ ете түскендей әдемі қалашыққа тап боласың және әр түрлі елдердің павильондарында энергия мен энергияны үнемдеу технологияларын тиімді пайдалану бойынша өте көп қызық ғылыми жобалар, идеялар мен дүниелер бар. Өз отандастарымның қызықты инновациялық ізденістерімен және де шетелдік ғалымдардың зерттеулерімен бөліскім келеді.
Германияның павильонында «Энергия – дұрыс жолда» ұранымен елдің жаңа энергетикалық саясаты ұсынылған. «ЭКСПО-2017» көрмесіндегі неміс павильоны бірнеше залдардан тұрады. Павильонның «Болашақ картасы» дейтін бірінші залында өзгеріп жатқан әлемнің ауқымды картасы көрсетілген.

Көрмеге келушілер құс ұшар биіктіктен жаңа энергетика әлемін зерделеп, энергияның жаңғырмалы көздерімен таныса алады. Павильонның екінші залы адамның өмірлік ортасына арналған және «Болашақтың қаласына» үңілуге мүмкіндік береді. Павильонға бас сұғушыларға энергияның баламалы көздері саласындағы жаңа зерттеулер таныстырылған, яғни олар дәлірек айтқанда: тұтынғаннан гөрі, көбірек энергия өндіретін «ақылды үйлер», энергия алуға арналған балдырлары бар қасбеттік панельдер мен электрлік жетеккүшпен жүретін «Е Формулалы» автокөліктер. Электрлік жетеккүшпен жүретін автокөліктер бұл – климатқа әсер етпейтін жаңа көлік жасаудың кілті деген сөз. 2015 жылы Қазақстанда «Ерейментау-1» атты тұңғыш қазақстандық жел электр стансасы пайдалануға берілді, ол Астананың солтүстік-шығысынан 100 км жерде орналасқан. Ол неміс серіктестердің қолдауымен салынған және мыңдаған қожалықтарды электр энергиясымен қамтып отыр. Нақты бірлескен жобалардан бөлек, неміс павильонында зияткерлік желілер мен энергияны сақтау жүйесінің болашағы көрнекі түрде берілген.
Қазақстанда туристік ретінде танылған Тайланд елінің павильоны таңғажайып болып шықты. Алайда, Тайланд – биоэнергетика бойынша әлемдік көшбасшылардың бірі, ол қазбалы жанармайға деген тәуелділікті азайтып, энергияны биологиялық қалдықтардан өңдеуге мүмкіндік береді. Келушілердің арасында ең танымал нысан адамдарға тұмсығымен қарамай тұрған үлкен пілдің мүсіні екені күмәнсіз. Тайланд «Астана ЭКСПО-2017» көрмесінің бойтұмары ретінде «Пха-Ланг» көңілді жүгерісін таңдап алған, ол тай тілінен аударғанда «күш», «қуат» және «энергия өндіру қабілеті» дегенді білдіреді. Бұл бойтұмар биоэнергия көзі ретіндегі өсімдік дәнін бейнелейді. «Толыққанды экономика» теориясы – Ұлы Тайланд Королінің маңызды философиялық концепцияларының бірі, ол болашақтағы тұрақты даму жолында ел ресурстарын тиімді пайдалану бойынша азаматтар, үкіметтер мен жеке ұйымдар үшін басшылыққа алатын тұжырымдамаға айналған. Қазіргі таңда аталмыш ел энергетиканы дамыта отырып, әрқашан энергияның жаңа көздерін іздейді және көрмеде биоқалдықтардан энергия өндіру саласындағы жаңалықтарын ұсынып отыр.
ЭКСПО-2017-дегі Нидерландының павильоны үш тақырыптық аймақпен таныстырылған: «сананы таны», «сананы сезін» және «санаңмен бөліс». Нидерланды күн энергетикасы жөніндегі барлық шешімдердің жартысынан көбін голланд технологиялар құрайтынын, ал Солтүстік теңіздегі жел паркі 2020 жылға қарай 6 мың мегаватт энергия шығаратынын мақтан тұтады. Одан басқа, елде интеллектуалдық энергетикалық желілер белсенді даму үстінде. Бірақ, бұл елдің осы барлық және өзге де жетістіктері «голландтық ой-санасыз» мүмкін болмас па еді.
Ресей «ЭКСПО-2017» көрмесінде павильонның басты тақырыптарының бірі болып таңдалған Арктикадан әкелінген нағыз мұзды ұсынды. Ресей Арктикасы бұл елдің баламалы энергетикасын дамыту тұрғысынан ең перспективалы саналады. Ғалымдардың пікірінше, көпжылдық арктикалық мұз қату – теңіз суының екі жыл бойы еруі жолымен пайда болады және оны Астанадағы халықаралық көрмеге тасымалдау мен белгілі бір температуралық режімді сақтау үшін, арнайы технология әзірленген. Көрмеде әрбір келуші оның шын арктикалық мұз екеніне көз жеткізуі үшін, теңіз суынан пайда болған 2,5 м биіктіктегі мұздақ ыңғайлы жерге орналастырылған.
Ресейлік павильонда сондай-ақ жүзіп жүрген мұзжарғыш (кеме) макеттер бар жасанды су айдындары жасалған. Атом технологияларының әлемдік нарығында көшбасшылардың бірі болып табылатын «Росатом» мемкорпорациясы «ЭКСПО-2017» көрмесінде «Лидер» атты болашақтағы атомдық мұзжарғыштың келешектік зерттемесін паш етті, ол ауа райына қарамай, Арктикада жыл бойына навигациялайтын мүмкіндікке ие және ол қалыңдығы төрт метрге жететін мұздарды жарып, теңдессіз жылдамдығын күшейте алады. Мұндай сипаттамалар Солтүстік теңіз жолымен апарылатын жүк тасымалдарының ұзақтығын анағұрлым қысқарта алады.
Ресей павильоны халықаралық көрмеде тек ең үлкен ғана емес, сонымен қатар ең интерактивтілердің біреуі. Мәселен, кіреберісте калий шығару мен өндіру туралы баяндайтын интерактивті тоннель орнатылған. Ресейлік павильонға келген кішкентай балалар үшін оның ең танымал бөлігі Гжели фабрикасынан шыққан әрі «сипауға» болатын фарфордан жасалған амурлық жолбарыс болып табылады.
Жапония ұлттық павильонының тақырыбы – «Технологиялардың ақылды қосындысы». Бұл ел баяғыдан бері-ақ болашақта өмір сүреді және өз тәжірибесімен бөлісуге дайын. «ЭКСПО-2017» көрмесінің «Болашақтың энергиясы» атты тақырыбын ашудың жеке ұсынысы ретінде Жапония «3E+S» формуласы бойынша қоғамның жаһандық міндеттерін шешуде өз үлесін қоса алатын жоғары технологиялы елдің әлеуетін күллі әлемге танытады. Бұл, біріншіден, энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету (Energy Security), экономикалық тиімділікті арттыру есебінен арзанырақ энергия алу (Economic Efficiency) үшін және бір мезгілде маңызды мәселе ретінде қауіпсіздікті (Safety) қоя отырып, қоршаған орта туралы (Environment) қамқорлық үшін максимум күш-жігер қабылдау деген сөз.
Жапония бұрынғы буындардың даналығын пайдалана отырып, оны қазіргі жағдайларға икемдеген. 70-жылдардан бері Жапония бір мезетте жайлылық пен күнделікті тұрмыста ыңғайлылықты қамтамасыз ететін энергия үнемдеу технологиясын дамытып келеді. Жапония көптеген салаларда әлемдік дәрежеде энергия үнемдеу үшін амал-тәсіл жасай алды, оған жапондық инженерлердің инновацияларымен бірге, энергияны ақылмен пайдалану туралы Заңның қабылдануы да ықпалын тигізді. Жапония жер сілкінісі мен су тасқынының күші нәтижесінде орын алған АЭС апатынан сабақ алып, атом энергиясын әлем болып пайдалану үшін жаңа мақсат-міндеттерді іздестіруін жалғастырып келе жатыр. Жапонияда жанартаулар жетерлік, сол себепті мемлекет геотермальды энергияны әлемде алғашқылардың бірі болып пайдалана бастады, ал бүгінде бүкіл әлем бойынша геотермальды электр энергиясын шығару үшін қолданылатын турбиналардың 70%-ы осы елде жасалған.
Бүгінгі таңда, әлемдегі ең «жасыл» ел бола тұрып, Финляндия жаңғырмалы энергия көздерін пайдалану технологиялары саласында көшбасшы саналады. Энергетика, экологиялық жағынан таза технологиялар мен тұрақты өсім саласындағы өз ноу-хауларын таныстыра отырып, Финляндия көрмеге «Таза энергия» (Sharing Pure Energy) тақырыбымен қатысуда. Финляндияның бар павильоны ағаштан жасалған, оның құрылысына жоғары сапалы қарағайдың 600 тоннасы кеткен. Павильон қабырғасының ішкі жағы айрықша сырланып қана қоймай, кейбір жерлері ауаны сүзгілеп тазартатын әрі оны оттегімен толтыратын мүкпен қапталған. Финляндияда орманның табиғи көбеюі кесілген ағаштардың санынан едәуір асып түседі. Ең танылған ағаш түрі – үй құрылысына мінсіз ыңғайлы келетін мығым да тығыз фин қарағайы. Ормандар күн энергиясының арқасында өсіп, көміртек диоксидін баяулатады да, климаттың өзгеруі үдерісін кешеуілдетеді.
Финляндия көрмеде қала шаруашылығында жәрдем бола алатын барлық технологияларын таныстырды, олар келесідей салаларда: жол құрылысы, ғимарат салу кезіндегі энергиялық тиімді материалдар, су тазалау, бизнеске арналған ғылыми идеялар, соның ішінде жаңа заманның жарық диодты шешімдері, қатты бөренеден жасалған модульдық шағын үйлер, баспа электроникасы мен оптикалық өзгерістер зерттеулерінің нәтижелерін коммерциялау жөніндегі инновациялық орталық.
«Таза технологиялар» немесе «Cleantech» бағыттарынан тыс, фин павильонында бүкіл әлемге белгілі финдік дизайнның көмегімен білім беру және денсаулық сақтау жүйелерінің цифрлық шешімдері, сонымен қатар медициналық технологиялар ұсынылған. Сонау 1945 жылы негізі қаланған «Oras» атты атақты фин компаниясы көрмеге болашақтағы жоғары технологиялы үйлерге арналған тамаша дизайны бар өздерінің жанасымсыз су және энергия үнемдеуші араластырғыштарымен қатысып жатыр. Финляндия сондай-ақ Оулу смарт-сити тәжірибесін таныстырып, таза энергия мен таза су саласындағы өз жетістіктерін ұсынды. «Ақылды» технологияларды дамыту бөлігіндегі Оулу деген фин қаласының тәжірибесін қазір Астана әкімдігі зерттеу үстінде.
Малайзия павильонында тропикалық ормандар қайта жасалынып, барлық ішкі кеңістігі әлем-жәлем пішіндегі орасан экрандармен қапталған. Мұнда салт-дәстүр энергия үнемдеу шамдары, жаңғырмалы энергия көздері, жабайы табиғатты сақтау секілді заманауи технологиялармен үйлесім тапқан. Мұнан қайта өңделген пластик қоқыстан жасалған киім сатып алып, дәстүрлі билерге қайран қалуға, жергілікті асүйден дәм татуға және батикке ыстық балауызбен әшекейлеп қол қойып қалдыруға болады – малайлықтар әрбір бас сұғушы қол қойып немесе сурет салып кете алатын 90 метрлік кенепті Астанаға әкелген. Көрмеден соң кенепті Малайзияға алып кетіп, экспозициялардың біріне қоймақшы екен.
Қытай үлкендігі жөнінен әлемдегі екінші экономика және энергияны, жаңа технологияларды өндіруші әрі тұтынушы ірі ел бола отырып, «ЭКСПО-2017» көрмесін ҚХР-ның Жібек жолы маңындағы елдермен, сонымен қатар бүкіл әлем елдерімен энергетикалық ынтымақтастыққа арналған платформа ретінде қарастырады. Қытайлық павильонның арқауы «Болашақтың энергиясы, Жасыл Жібек жолы» болып табылады, онда үш мазмұндық сюжет көрініс тапқан: қытай энергетикасы дамуының өткені, бүгіні мен болашағы. Қытайлықтардың 2010 жылы Шанхайда ұйымдастырған дүниежүзілік көрмесі жаңа ғасырдағы адамзат өмірін зерттейтін үлкен оқиға болған еді. «Қала» тақырыбына арналған алғашқы Дүниежүзілік көрмеге қатысушы елдер «Үздік қала – жақсы өмір» тақырыбына мән беріп, қалалық өркениет жетістіктерін көрсетті, қалаларды дамыту саласындағы тәжірибелерімен бөлісіп, адам өмірінің жаңа тәсілі мен жаңа жүзжылдық жұмысын саралап алу үшін, қалалық озық философияны таратты. Қытай қазіргі кезеңде баламалы энергия көздерін пайдалануды дамытуға ерекше назар аударып отыр. Мысалы, басқалардан гөрі «жасыл энергетикаға» ең көп қаржы салды, бұл 103 млрд АҚШ долларын құрайды.
Қытай павильоны бұл көрмедегі ең үлкендердің бірінен саналады және оны мынадай залдардың жалғастығымен қарап шығуға болады: фойе, «Энергетикалық дәліз», «Қытай даналығы мен практикасы», «Энергетикалық арман театры», «Жаһандық миссия және уағдаластық», «Қонақтарды қабылдау және шығу аймағы». Залдар интерактивті 3D-технологиялармен безендірілген, олар энергетиканың даму тарихын анық көруге, сондай-ақ энергетикалық шешімдердің футуристік модель нұсқаларын, соның ішінде «жасанды күнді» және т.б. елестетуге мүмкіндік береді.
Сингапур аумағының шағын көлемі, халықтың жоғары тығыздығы мен жердің жетіспеулішігі тұрақты ішкі биомасса құруға арналған ел потенциалын шектейді. Сингапур тұрақты энергетика саласындағы өз инновациялық шешімдерін таныту мен болашақ энергетикасы саласында тәжірибе алмасу үшін өзінің жеке құрама павильонын ұсынды. Сингапурдың «Үлкен идеялардың кішкентай қаласы» («Small City, Big Ideas») деп аталатын павильонында тұрақты болашаққа тиімді шешімдерді дамытуға арналған экожүйе құру бойынша елдің күш-жігері көрсетілген. Сингапур 2030 жылға таман ел ғимараттарының кем дегенде 80%-ын көгалдандыруды жоспарлайды. Бүгінгі таңда Сингапурдағы барлық құрылыс қорларының 33%-ы Green Mark (Жасыл марка) схемасы бойынша сертификатталған.
Сингапурлық павильон террариум аналогы бойынша жасалынған – тұрақты энергетика саласындағы көптеген ғылыми идеялар, процестер мен инновациялар көрініс тапқан өз-өзіне жеткілікті және өзін-өзі сақтап тұра алатын экожүйе. Павильонға кірген келушілер тропикалық орманнан бір-ақ шығады. Мұндай эффектіге аздаған ыстық ауа мен бұлыңғырланған қабырғалардың үйлесуі арқасында қол жеткізу мүмкін болды. Павильон соңында көрмеге келушілер өздерінің аңсаған арман-тілектерін жасыра алатын жылыжай орналасқан.
«Қазақстанның ұлттық павильоны энергетика саласындағы 28 жобамен ұсынылған – солардың ең ірісі «Тоқымақ» (магниттік алаңы бар тороидты камера) жоғары температуралы плазма жасау мен ұстап тұруға және термоядролық реакцияны жүзеге асыруға арналған жабық магниттік тұзақты көз алдыңа елестетеді. Келген адамдарға макеттерді тамашалау да қызық болады – олар интерактивті де, мультимедиа-контент түрінде де бола береді. Ол жалғыз зерттеушілер мен инженерлерге ғана емес, мұнымен қатар қарапайым тұрғын адамға да қызық болады. Қазақстанның интерактивті картасында еліміздің өңірлері бойынша жүзеге асырылатын инвестициялық және ақпараттық жобалар орналастырылған. Техникалық шешім тұрғысынан алғанда карта өзіндік бір қызықты, интерактивті әлпетке ие. Қазақстандықтар үшін әр өңірде жасыл экономика бағыты бойынша қандай жобалардың іске асырылып жатқанын көру айрықша қызық болмақ», – деп атап өтті ҚР Энергетика министрлігінің Жаңартылатын энергия көздері департаментінің директоры Айнұр Соспанова.
Осылайша, «ЭКСПО-2017» көрмесінде әлемнің 115 елінен және 22 халықаралық ұйымнан павильондар ұсынылған. Әрине, барлық елдің ұлттық павильондары жайлы айтып жату мүмкін емес, өйткені қай елдің болсын экономикалық-географиялық орналасуына қарай олардың әрқайсысының өз ерекшеліктері де жоқ емес. Біздің ойымызша, келушілердің айрықша зейіні Германия павильонына ауды, себебі ол энергия үнемдеу технологиялары саласында көшбасшы ел болып табылады. Жұртшылықтың үлкен қызығушылығы сондай-ақ Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне түсті – Жапония, Қытай, Тайланд, Малайзия. «ЭКСПО-2017» көрмесін өткізуіне байланысты Астана одан әрі әдеміленіп, болашақ мегаполистің футуристік жобасын көрсеткендей. Мұнда әйнектен және заманауи архитектуралық стильді ғимараттарды көріп тамашалауға болады. «ЭКСПО-2017» халықаралық мамандандырылған көрмесі энергия тиімділігі мен үнемдеу жағынан Қазақстанның ілгергі дамуына орасан серпін береді деп үміттенеміз.Бүкіл әлем көз тігіп өз көздерімен көріп кеткен «Болашақ энергиясы» біраз мемлекеттерге ой тастап жаңа тақырыпта тың ойлар мен серпілістер бергені анық деп білемін.

Бауыржан ЖҮНІСОВ,
Ақтөбе облысының 
«Рухани жаңғыру» жобалық 
кеңсесінің үйлестірушісі, 
экономика ғылымдарының 
кандидаты, профессор




Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *