Хәлқимизниң виждан-номуси һәм иптихари

(Көрнәклик алим вә җәмийәт әрбаби Әнвәр Һаҗиевниң туғулғиниға – 60 жил)

Вақит ғуюлдап өтмәктә. Әгәр ағинәм, әдлийә пәнлириниң доктори, өткүр публицист Әнвәр Һаҗиев һаят болса, бийил 12-декабрь күни 60 яшқа толатти. Униң мундақ сәнәләргә нисбәтән көзқариши һәрхил болидиған. Һелиму ядимда, у өзиниң 50 яшлиқ тәвәллудини нишанлашни һеч халимиди. Туғулған күнидә телефонлирини өчириветип, нәгиду йоқап кәтти. Кейин мәлум болдики, у шу күни китапханида җиддий ишлигән екән. Туғулған күнидин бир күн өткәндин кейин у туюқсиз бизниң өйгә келип, қонуп қалди.

– Әнвәр, туғулған күнүңдә сән немишкә әң йеқин достлириңниңму көзидин жирақ болушқа тириштиң? – дәп соридим униңдин.

– Немә қилишим керәк еди? Хелә жиллар илгири дунияға кәлгәнлигим үчүн хошал болуп, җар селишим һаҗәтмеди?.. Униңсизму, биздә, қазақстанлиқ уйғурларда, мәйрәмләр нурғун. Бәхиткә қарши, биз пәқәт шундақ той-төкүн, нәзир-чирақлардила инақлиғимизни тәнтәнә қазандуруп, һечнәрсигә әрзимәйдиған чирайлиқ гәплиримизни изһар қилимиз. Һә, бизниң хәлқимизниң алдида болса, һазир Гамлетниң «Моҗут болуш керәкму яки йоқму?» дегән соалиға охшаш «Милләт сүпитидә сақлинип қалалаймизму яки йоқму?» дегән муһим мәсилә туриду. Бу тоғрилиқ сөз қозғиғанда, көп нәрсиләрниң өзимизгә бағлиқ екәнлигини һис қилғинимиз тоғра, – дәп җавап бәргән еди у шу чағда еғир хүрсинип.

Йешиға нисбәтән яш көрүнидиған Әнвәрниң һәм җисманий, һәм әқлий җәһәттин тавланған, ениқ мәхсәтләрни нишан қилған һалда қизғин паалийәт елип бериватқан бир пәйттә туюқсиз көз жумуши бизни қаттиқ мәңдитип қойди. Мән һелиғичә униң йоқлуғиға көнүкәлмәй келиватимән: қәдинас достумниң сүрәтлиригә, у чүшкән видеофильмларға қараш мениң үчүн интайин еғир. Бирақ җудалиқниң даваси йоқ екән. Шундиму һаят давам қилмақта…

Әнвәрниң аләмдин өткинигә сәккиз жилдин ешипту. Шундақ болсиму, мән мәйли һаятта болсун, мәйли иҗадийәттә болсун, басқан һәрбир қәдимимни униң көзқариши бойичә өлчәшкә тиришимән. Ағинәм йенимда йоқ болсиму, вапатидин кейин йезилған һәрбир китавимға, һәрбир мақаләмгә нисбәтән униң ейтидиған ой-пикрини ениқ һис қилалаймән. Бәзидә хиялән униң билән талишип, өз мәвқәмдә турушқа тиришсамму, көп чағларда достумниң орунлуқ пикир-тәклиплирини қобул қилимән. У интайин чоңқур тәпәккүргә, әтраплиқ тәһлил қилиш қабилийитигә вә зиялилиримизда аз учришидиған – башқиларни тиңшашни билидиған, өзгиләрниң пикригә һөрмәт билән қарайдиған һәм өзиниңму камчилиқлирини етирап қилидиған – хисләткә егә еди. Униң билиминиң кәңдаириликлиги тоғрилиқму нурғун ейтилди. Бу җәһәттин мән уни хәлқимизниң атақлиқ алимлири Мурат Һәмраев, Коммунар Талиповниң қатариға қойған болар едим. Мениң пәрәзимчә, у билмәйдиған нәрсә йоқтәк көрүнәтти: философия билән тарихқа, география билән астрономиягә, биология билән математикиға иштияқи зор еди… Мән уни һаят йолумда учраштурған әң билимлик адәмләрниң бири дәп билимән. У уйғур классик поэзиясини, ХІХ әсирдики рус вә Ғәрбий Европа әдәбиятини, Абай билән Мухтар Әвезовниң иҗадийитини яхши көрәтти. Чиңғиз Айтматовниң, Нодар Думбадзениң вә Василий Шукшинниң әмгәклирини интайин қәдирләтти. Расул Гамзатовниң «Мениң Дағстаним» намлиқ китавини болса, пат-патла қолиға алатти. Әнвәрниң әдлийә саһаси хадимлири арисидиму инавәтлик һоқуқшунас болғанлиғи тоғрилиқ мән чоң әвлатқа мәнсүп даңлиқ алимларниң ләвзидин бирнәччә қетим аңлиған едим. А.Еренов, Н.Мухитдинов охшаш академиклар Әнвәрниң өз саһаси бойичә илим-пәндә истиқбалиниң зор болидиғанлиғиға үмүт артқан еди. У интайин көп ишларни қилди, йәнә нурғун нәрсиләрни әмәлгә ашурушқа қадир еди.

***

Һөҗҗәтләргә ишәнсәк, Әнвәр 1957-жили 12-декабрьда тарихий вәтинимизниң Ғулҗа шәһиридә туғулған. Бирақ, анисиниң ейтип беришичә, у әсли Қәшқәр шәһиригә йеқин җайлашқан қедимий Атушта кәч күз айлирида дунияға кәлгән екән. Шу сәвәптин биз, достлири, һөрмәт йүзисидин өзара гәп қилғанда униңға «Қәшқәрий» дәп мураҗиәт қилаттуқ. Бирақ Әнвәр буни тоғра көрмәтти. Бир күни мән униңға шундақ дәп мураҗиәт қиливедим, у җиддий қияпәттә «Һәр иккилимизниң теги-тәкти әшу қедим уйғур пайтәхтидин әмәсму, мени ундақ атима…» дәп етираз билдүргән еди маңа.

2012-жили тарихий Вәтинимизгә болған сәпирим җәриянида мән Әнвәрниң киндик қени төкүлгән һәм балилиқ дәвриниң бир қисми өткән әйнә шу қутлуқ тәвәләрни зиярәт қилдим.

***

Қәшқәргә меңиш алдида бизниң өйгә ағинәмниң аниси Бадигүл ана келип, сәпиримизгә ақ йол тилигән еди.

Кичигимдинла мән Әнвәр билән дост болуп өстүм. У мениң үчүн ишәшлик таянч, қәдинас ағинә еди. Қамусий билимгә егә, көңли юмшақ, өз хәлқини чин дилидин сөйгән у өмүр бойи Қәшқәрияни бир көрүш арзуси билән яшиған. Әшу бир студентлиқ дәвримиздила биз, бир топ дост-бурадәрләр, әҗдатлиримиз яшиған диярни биллә зиярәт қилишни арман қилған едуқ. Амма тәғдир уни бизгә несип қилмиди. Ахири, Әнвәрниң киндик қени төкүлгән шәһәргә ялғуз беришқа тоғра кәлди.

Мән Бадигүл анини интайин һөрмәтләймән. Рәмәтлик ағинәм Әнвәр униң билән дайим пәхирлинәтти һәм у тоғрилиқ көп нәрсиләрни ейтип бәргән еди. Даңлиқ атушлуқларниң нәслидин болған у яқ шу шәһәрдә туғулуп, чоң болған. Уларниң туққанлириниң арисида хәлқимиз мәнпийитини қоғдаш арқилиқ шан-шәрәп қучқан шәхсләр нурғун. Бадигүл аниму билимлик, ирадилик адәмләрдин болуп, яш вақтида Ғулҗида рәһбирий лавазимларда ишлигән екән. У 1962-жили аилиси билән биллә Қазақстанға көчүп чиқипту. Биз студент вақтимизда уларниң өйигә пат-пат бараттуқ. Мән Бадигүл анини етиварән шу жиллардин тартип яхши билимән. Кейинирәк у яқ апам Ризванәм Махмут қизи биләнму тонушуп, қоюқ арилашти. Шу достанә мунасивәтләр түпәйли Бадигүл аниниң аилә әзалириниң һәммиси мениң үчүн гоя қериндаштәк болуп кәткән еди. Шуңлашқа сәпәргә чиқиш алдида у бизниң өйгә кәлгинидә Атушта уруқ-туққанлириниң туридиғанлиғини хәвәрләп, уларниң турушлуқ җайлирини ениқ билмигәчкә, пәқәт тәхминән туруватқан наһийәси билән исим-нәсибилиринила ейтип бәргән еди.

Атуш йүз миңлиған адәм яшайдиған чоң шәһәр екән. Шундақ болсиму мениң амитим оңдин келип, ағинәм Әнвәрниң уруқ-туққанлириниң өйини асанла тепивалдим. Йәни алдимға дуч кәлгән дәсләпки адәмләрниң биридин Бадигүл ана ейтқинидәк «Һебибулла муәллимниң» өйини сориғинимда, у маңа һәммини тәпсилий чүшәндүрүп бәрди. Шундақ қилип, биз уларниң өйини тепип кәлдуқ. Бизни Һебибулла акиниң рәпиқиси күтүвалди. Йолдиши базардики анчә чоң әмәс рәхт сатидиған шәхсий дукиниға кәткән екән. Бизниң кәлгәнлигимиздин хәвәр тапқан у көп кечикмәй йетип кәлди һәм интайин хошал болди. Сөйүмлүк һәдисиниң гәплирини қилип, көзлиригә яш алди.

Атмиш бәш яшлиқ Һебибулла ака он йәттә жил мәктәптә мудир болуп ишләп, көплигән яшларни һаятқа учум қипту. Балилириниң һәммиси алий билимлик екән.

– Әнвәр туғулған өй һазир барму? – дәп соридим мән униңдин.

– Һә-ә, бар, – җавап бәрди у.

– Мүмкин болса, шу йәргә апирип кәлсиңиз, – илтимас қилдим униңдин.

– Болиду, – бирдин келишти у яқ.

Шундақ қилип, биз йолға чиқтуқ. Арилиқ анчә жирақ әмәс екән. Ағинәм дунияға көз ачқан өйниң босуғисини атлиғинимда, қандақту-бир тәвриниш қәлбимни чулғавалди. Өй анчә йоған әмәс екән. Мундақ беналар Қәшқәрдиму, Атуштиму нурғун учришиду. Кейинки жиллардила бирнәччә қетим өзгәртилгән бу кона өй пәқәт қисмән сақлинип қапту. Биз өй ханилириниң биригә кирип, Әнвәрниң вә униң әҗдатлириниң роһиға атап қуръан тилавәт қилдуқ.

Кичигимдин көп аңлиған Атушниң анчә егиз әмәс тағлири өзиниң сүрлүк һәм шундақла мәғрур қияпити билән мени һәйран қалдурди. Бу әҗайип шәһәрни арилиғанда, мән һәрхил тәсиратларға бөләндим.

Кәлгүсидә бу шәһәрни йенип көрүш несип боламду яки болмамду, у тәрипи маңа намәлум. Амма шу нәрсә ениқки, хәлқимизниң көплигән мунәввәр пәрзәнтлириниң, җүмлидин ағинәм Әнвәр Һаҗиевниң жути болған бу гөзәл шәһәр мениң хатирәмдин мәңгү өчмәйду.

***

Мәлумки, бирәр шәхс вапат болуп кәтсиму, униң балилириға қарап мәрһумниң қандақ адәм болғанлиғини тәсәввур қиливелишқа болиду. Биз, Әнвәрниң достлири, бу җәһәттин йолдиши әһмийәт бәргән мәсилиләрни қәдирлигән һалда балилириға тоғра тәрбийә беришни давамлаштуруватқанлиғи үчүн қәдинас ағинимизниң рәпиқиси Гүлҗаһандин бәк миннәтдар. Әлвәттә, бу мәсилидә Әнвәрниң орни бөләкчә еди. Бүгүнки таңдиму пәрзәнтлири атисиниң ейтқан вәсийәтлирини дайим әстә сақлап кәлмәктә. У қандақ ата болған? Буниңға мениң ядимда сақлинип қалған төвәндики хатириләрдин җавап тапқили болиду дәп ойлаймән.

Ағинәм, әлвәттә, балилирини яхши көрәтти, бирақ у буни һечқачан билиндүрмәтти. Чәттин қариғанда, у интайин қатал адәмдәк көрүнәтти, амма униң пәқәт ташқи қияпитила шундақ тәсират пәйда қилатти, халас. Көпчилиги униң ичидә меһриван, көйүмчан вә ғәмхорчи жүрәкниң барлиғини билмәтти. Униң чоң оғуллири Иминҗан билән Әнсәрни әркилитип, көтирип жүргәнлиги мениң ядимда йоқ. Бирақ кәнҗә оғли Имирәли туғулуп, қириқ күн өткәндин кейин униң өйигә барғинимда, бовақни қолиға еливалғанлиғини тәсадипи көрүп қалдим. Шу чағда униңдин: «Әнвәр, сән өзгирип кетипсән. Бовақ көтирип, балилириң билән биллә ойнайдиған болуп қапсән. Саңа немә көрүнди?» – дәп сориған едим һәзиллишип. У пәқәт күлүмсирәп қойдидә, соалимни җавапсиз қалдурди.

Мундақ соални қоюшумниң сәвәви, Әнвәр балилириға бәәйни чоңларға мунасивәт қилғандәк җиддий мунасивәт қилатти, кәлсә-кәлмәс нәрсиләр үчүн сөкүп, кайиматти. Улар билән бирәр мәсилә әтрапида гәпләшсә, һечқачан унтумайдиғандәк дәриҗидә чүшәндүрүп беришкә тиришатти. Хәлқимизниң паҗиәлик тәғдири, алдимизда турған һәл қилинишқа тегишлик мәсилиләр тоғрилиқ оғуллири билән очуқ сөзлишәтти. Болупму, һаятиниң ахирқи жили Астанада университетта оқуйдиған чоң оғли Иминҗан билән биллә турғачқа, униң билән бу мавзу әтрапида пат-пат пикир бөлүшәтти. Шу түпәйли у өз пәрзәнтлирини һәқиқий әрләргә хас камсөзлүк, хәлқигә, аилисигә, достлириға садиқ болған, сөзидә туридиған хисләтләрни бойиға муҗәссәмлигән оғуллардин қилип тәрбийилиди. Җисманий әмгәк Әнвәргә һөзүр-һалавәт бәхш етәтти. Шуңлашқа у Алмута шәһириниң Достлуқ мәһәллисидики өйидә, дачисида оқәт қилғанни яхши көрәтти. Мундақ пәйтләрдә униң қешида балилириму биллә болатти. Ағинәм пәрзәнтлири билән пәқәт ана тилида сөзлишәтти һәм уларниң һәммисини ана тилида билим беридиған миллий мәктәпләрдә оқутти. Шуниң билән биллә улардин қазақ, рус, инглиз тиллириниму үгинишни тәләп қилди. Назарбаев университетини тамамлиған оттуранчи оғлиниң бүгүнки таңда инглиз тилини мукәммәл өзләштүрүшигиму әйнә шу тәрбийә зәмин яратқан болса керәк дәп ойлаймән. Қисқиси, Әнвәр оғуллирини өзи үлгә болған һалда аңлиқ тәрбийиләшкә тиришти. Шуңлашқа униң шанлиқ һаят йоли әвлади үчүн мәңгүлүк савақ болғуси.

Мән Әнвәрниң көплигән достлирини, курсдашлирини, кәсипдашлирини яхши тонуймән. Улар билән талай қетим учраштим. Һәммисила уни интайин һөрмәтләтти. Көпчилиги ядимда болсиму, ағинәмниң икки адәм билән болған мунасивитини алаһидә тәкитлигүм келиду. Униң бири – Әнвәрниң дәсләпки илмий рәһбири, әдлийә пәнлириниң доктори, профессор, Миллий Пәнләр академиясиниң академиги, җәң мәйданида қолидин айрилған Улуқ Вәтән урушиниң ветерани Абдувәли Еренов, йәнә бири – Коммунар Талипов. Кичигидин ата меһридин җуда болған у А.Ереновни атиси охшаш көрәтти, Коммунар ака болса, униң үчүн йеқин дост болупла қалмастин, шуниң билән биллә акисиниң орнида болди. Уларму уни шуниңға мувапиқ йеқин көрәтти. Шуңлашқа Әнвәр у әзиз инсанлар вапат болғанда, қаттиқ қайғурған еди. Ағинәм профессор Нәжмутдин Мухитдиновниму интайин йеқин көрүп, сәмимий һөрмәтләтти. Профессорниң вапатидин бираз вақит илгири иккимизниң Нәжмидин ағиниң һалидин хәвәр елиш үчүн униң өйигә берип, күн бойи муңдишип олтарғанлиғимиз һелиму ядимда.

***

Қазақстан уйғурлириниң тарихида Әнвәр Һаҗиев милләтпәрвәр, мутәпәккүр, мәрипәтпәрвәр, философ, өткүр публицист, жирик һоқуқшунас-алим сүпитидә қалди. Өз мәзгилидә Н.Гоголь Пушкин һәққидә: «Бу йүксәклиги җәһәттин икки йүз жилдин кейин дунияға келидиған рус адими» дәп ейтқан екән. Шуниңдәк, ишәнчим камилки, бизниң вәтәндашлиримиз йәнә көплигән жиллардин кейин Әнвәрниң һаят паалийитигә, иҗадийитигә мураҗиәт қилип, у арқилиқ һәқиқий әзимәтниң қандақ болуш керәклигини үгиниду.

Исмайилҗан ИМИНОВ.




Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *