Kitap qalaşığındağı oqiğa (äŋgime)

Japardıŋ jaŋalıqqa janı qwmar. Baspasšz ben teledidardağı jii qaytalanar aqparattar ağının qalt jibermeydi. Almatıday alıp qalağa kelgeli de jiırma jıl bolıptı. Millionnan asa halqı bar osı bir almalı qala šzine swluday wnaydı, bir kezde osında armandap kelgenin swrağannan jasıra almaydı.

Japar — oqu štip ketken jigit. Osı arman-qalanıŋ baylanıs tehnikumın bitirdi. Äueli ülken oquğa tüskisi kep Lenin atındağı politehnikalıq instituttı tšŋirektep kšrip edi, šziniŋ şamasın bilip, šrekpigen kšŋilin sabasına tüsirdi. «Äueli tehnikumdı bitirip, negiz qalap ap, sosın institutqa bir taban bolsa da jaqındarmın» dep, alıp-wşqan jastıqtıŋ ağısın oŋay tejedi. Tehnikumdı täuir tämamdadı. Sınıptastarı «Baylanıs ministri» dep at qoydı. Öytkeni, bwl Qazaq SSR-i men SSSR-diŋ Baylanıs ministrleriniŋ šmirbayanın jatqa ayttı. Arasında jetistikteri men kemşilikterine de toqtaldı. Arakidik šziniŋ de ministr bolğısı keletinin sezdirip qoydı. Sondağı keybir sšzi «Eger men ministir bolsam, osı kemşilikter qaytalanbas edi» degenge sayatın. Sšytip jürgende Keŋes Odağı resmi tarap, sotsialistik sistema ıdıradı, tehnikum kolledjge aynalıp, bilim — aqşağa, qızmet — konkursqa täueldi bop qaldı.

Japar qayda jürse de laqap atı artınan erip jüretin jigit. Äskerge barğanda «dedter» än ayt degende, tumboçkanıŋ üstine şığıp ap: «Ya pomnyu çudnoe mgnovenie» dep Puşkinniŋ šleŋin jatqa soqtı. Sol küni-aq mahabbat lirikasına eltigen «dedter» alaqanına sap «Esenin» dep atap ketti. Olar süygen qızdarın sağınıp, mahabbattıŋ otın mazdatqanda Japardı biikke şığarıp qoyıp Eseninniŋ, Lermontovtıŋ, Ahmatovanıŋ šleŋderin jatqa oqıtatın.

Qazirgi kšşe sıpıruşılardıŋ qoyğan atı — «Oqığan azamat». Kšşe sıpıruşılar kil qazaqtıŋ qız-jigitteri. Ruhani astanadağı şwbatılıp jatqan Gagarin daŋğılınıŋ kül-qoqısı men qıl-qıbırın jinauşı — osılar. Sarı jelet kigen sidam jigittiŋ qolı — jwmısta, auzı — lwğatta. Gagarinniŋ ğarışta 108 minšt qalay bolğanın, qalay tiri qalğanın, al qaytıp oralğanşa konstruktor Korolevtiŋ bir uıs däri işkenin, Qızıl Alaŋda Hruöevke raport beruge bara jatqanda bätiŋke bauınıŋ şeşilip, salbırap ketkenin, eŋ soŋı — jwmbaq šlimine deyin jatqa biledi. Keyde «Qoyşı endi!» degen äriptesterine: «Sen šzi kim üşin jwmıs istep jürgeniŋdi bilesiŋ be?!» dep šrekpip, Gagarinniŋ «Poehali!» degen ataqtı sšziniŋ män-maŋızın aytıp ketedi. «Ol «Poehali!» dep quanğannan aytqan joq, qorıqqanınan ayğaylap jiberdi» degende, bäri tım-tırıs bola qaladı. Bir jağınan kšşe sıpıruşı jigitterge jaqsı boldı. Qoldarı jwmısta, qwlaqtarı äŋgimede. Anda-sanda äkimşilik škili kep teksergende Mäskeudiŋ Mir daŋğılımen Sayasi Byuro müşeleriniŋ kšlikteri qalay štetindigin, kimniŋ qay jerde twratının, al mınau Gagarin daŋğılındağı bağdarşamdar erejege say emestigin oğan da täptiştep štedi. Äkimşilik škili bwğan «Komissiya» dep at qoyıp ketti. Al äriptesteri osı bir oqığan azamat bolmay qalsa wnjwrğaları tüsip, wzın daŋğıldı sıpırıp şıqqanşa mazaları ketip, mağınaları qaşıp jüredi.

Japardıŋ jası otızdıŋ bel ortasına oyısıp baradı. Qanşa bilimdi bolğanmen qız degende auzınıŋ salımı joq. Soŋğı kezderi «Biz senderdi jwp qıp jarattıq» degen Qwran sšzi küŋgirlep, qwlağına estiletin bop jür. Tehnikumda jürgende jan dosı Seyitqwl ekeui kšşede KazGU-diŋ qızdarımen tanısıp qaldı. Erteŋine jataqhanağa izdep bardı. Jol üstinde Japar: «Bayqaymın, solar qalanıŋ qızdarı. Orısşa sšyleydi eken. Biz orısşa tanısayıq ta, qazaqşa sšyleyik, wltjandılığımızdı kšrseteyik», — dep dosın qayradı. Ekeui bir qwşaq rauşan gülin apardı. Wsınğanda «O-o-o!» dep riza sezimmen alıp, šrnekti vazağa sap qoydı.

- Djapar, — dedi bwl sülesoq qolın sozıp.

- Seytkul', — dedi Şımkenttiŋ jigiti.

Qızdar sıqılıqtap külip jiberdi. Seyitqwl jiŋişke dausımen esiminiŋ soŋına jiŋişkelik belgisin qoyıp aytqanda tipti, jiŋişkerip ketti. Sezimtal qızdar qara domalaq balaŋ jigittiŋ üni tabiği şıqpağanına küldi. Ekeui de Pavlodar qalasınan eken. Japar salğan jerden:

- Onıŋ nağız atı Pavlodar emes — Kereku. Ol tübi Kereku bop atalu kerek, — dedi.

- Qalay Kereku? Kto pridumal etogo?!

- Solay. Bwl bizdiŋ tarihımız. Petropavl — Qızıljar. Olar qalayda eski atın qaytıp aluı kerek.

- Derevnya, — dep Japar iemdengen qız şekesinen qaradı.

- Auıl — qalanıŋ anası. Auıl qalanı asırap otır. Qazaqstandıq milliard pwt astıq bolmasa, qoy sanın elu millionğa jetkizemiz demesek, qaö-a-an aştan šler edik. Biz tek šzimizdi emes, šzgelerdi de asırap otırmız.

- Derevnya, — dep tağı da Jämila esimdi qız bwlar äkelgen torttan bir kesip ap qılğıta asadı.

- Qarındas, Aytmatovtıŋ keyipkeriniŋ atın alğanmen sol esimge say emes ekensiŋ. Biz mwnday sšzge tšze almaymız. Kettik! — dep Japar juastau dosın twrğızıp ap esikten şığa berdi. Eki qız sıqılıqtap külip, «Djapar» men «Seytkul'»-ge balkonnan qol bwlğap qala berdi.

Sol «Derevnya» degen sšz Japardıŋ jüreginde twrıp qaldı. Özi auıldan şıqqanın maqtanış etedi, auıl bolğanda qanday, baylığı asıp-tasığan, jılda tarazısı teŋselip astıq bergen berekesi şalqığan auıl edi, qazir qırmanınıŋ ornı da joq, maŋırağan qozı-laqtıŋ üni estilmeydi. Biraq, Japardıŋ kškiregi auılım dep än sap twradı, «Auılım — änim» dep atalğan kontsertterden alıp-wşıp qalmaydı, šzin-šzi auıl turalı oqığan kšp kitaptıŋ qalada jürgen keyipkerindey sezinedi. Armanı — dalağa da, qalağa da say bir qızben tanısu, sšytip, auılğa alıp baru, kezi kelgende jwbayı ekeui jabılıp, auıldı küstana qılğandardıŋ auzın jabu. Osını äkimşilik bergen jataqhananıŋ bir bšlmesinde qos qolın basınıŋ astına taraqtap tastap, şalqasınan jatıp ap armandaydı. Armanı tipti jaqındap, qol sozım jerde twrğanday kšrinedi, biraq wstay almaydı. Tüs kšrip oyanğan kezi de bolğan. Sol KazGU-degi qızğa šziniŋ bolaşaq jan jarı toytarıs berip, auzın japtırıp otırğan sätti armandaydı. Özi tšmen etektimen täjikelese almaydı ğoy. Sonan beri kškireginde qalanıŋ qızdarına degen bir šşpendilik sezimi oyanğanday. «Solar bizdiŋ kšrgenimizdi kšrdi me? Kürişti, bidaydı üş ay jaz aramşšpten arıltıp, sabaq kezinde jügeriniŋ sobığın qayıratın biz emes pe edik. Oquğa tüsip, Şelekke temeki teruge barğanda qalanıŋ qızdarı tüşkirip, alaqandarı bšrtip, «U menya allergiya» dep, birinşi künnen-aq qu janın kütuge kiristi. Auıldıŋ qızdarı taŋnan keşke deyin belderin bir jazbadı, qıŋq etken dıbısı şıqpadı». Osını oylağan sayın «derevnya» degen sšz älsin-älsin qwlağında küŋgirleytin bolıp jür, qalanıŋ qızdarına degen süyispenşiligin de su sepkendey basıp jür.

Keşe «Almatı aqşamınan» «Kitap qalaşığı aşıldı» degen habardı oqıp, selt ete qaldı. Qazaq kitabın tügel oqıdım dese, štirigi joq, orıs ädebietin de bir adamday biledi. Şetel ädebietiniŋ de qazaqşa audarmasına qanıq. Drayzer, Kamyu, Akutagava degen jazuşılardı sonday wnattı. «Amerika tragediyasın» qayta-qayta oqıdı, Kamyudiŋ orısşasına äp-äjepteuir tüsinse de kšŋili sırt aynala berdi. «Är wlttıŋ šz tili, šz ädebieti bolu kerek. Audarma — ädebiet emes. Sırt keyipkerlerdiŋ jüris-twrısın jattap alğanmen bštendenip, birtürli sırdaŋ tartıp twradı. Sol «derevnya» degen sšzdi estigennen keyin Mwhtar Äuezov pen Beyimbet Maylinge qayta-qayta şwqşidı.

Näpsi tilep janı şırqırağan «Qaralı swludı» ayadı. Aytmatovtıŋ «Jämilasınıŋ» atın qor qılğan sol Pavlodardıŋ qızı osını şirkin oqısa ğoy dep, tipti, bir tetik tauıp aparıp bergisi de keldi. «Biraq, bäribir tüsinbeydi, onıŋ janı bšlek qoy». «Şwğanıŋ belgisin» oqıp, mahabbattıŋ qwdiretine tağı da taŋ qaldı. Olardıŋ qayğısın janımen bšliskende de «Derevnya» dep mısqıldağan mäŋgürt qızdı eske aldı. «Wlpan»-dı tauıp aldı. «Nağız äyel. Äyeldiŋ erkegi. Osınday ğoy bizdiŋ qızdar!» dep keyipkerlermen sırlasıp, sonı jazğan adamğa riza bop jürdi. Jataqhanadağı birge jatatındarğa «Osını  oqıŋdarşı» dep edi, «Oqığan azamat» oqıp, aytıp berse boldı ğoy» dep, olar da mısqılmen qaradı. «Kitapsız qayda barasıŋdar» degenmen kšptiŋ külkisi bwnı jeŋip ketti… Mine, Rozıbakiev kšşesine şıqtı. «Däl monşanıŋ qasına soqqanı nesi? A-a, mınau biik üydiŋ astı eken ğoy». Qatar-qatar üş biik üy. Aqırzaman bastalarda biik üyler boy kšteredi degendi Nostradaums aytqan. Ret sanımen oŋay taptı. «Knijnıy gorodok» dep orısşa jazılıptı. Bir üydiŋ astı tügel kitap dükeni. Äynek esik jıljıp aşılıp qoya berdi. Omırauına atı-jšni ilingen qazaq jigitter orısşa sälemdesti. «Men siyaqtı qara qazaqqa qazaqşa sälemdesse qaytedi. Qoy, wltjandılıq mäselesi keyingi orında. Men kitap kšreyin». Qwday-au, ne degen kšp kitap. Suday jaŋa. Bäri de jıltır qağazğa oralıp, swp-suıq sšrede tiginen twr.

- Sizdiŋ birinşi ret keluiŋiz be? — dedi kitap jaqqa šte bergende qaraqat kšzdi aşaŋ kelgen qız.

- İä, birinşi keluim.

- Sol jaqtan bastap, oŋğa qaray kšre beriŋiz.

«Mına qızdıŋ kšzi qanday qap-qara. Qalanıki me eken? Auıldıŋ qızı bwlay kitap dükeninde twrmaydı. Auıldıŋ qızdarı sarı jelet kiip, «Tazalıq saqşısı» degen jazudı arqasına japsırıp ap, meniŋ qasımda jür. Bwlar kitap saqşısı. Kšzi qanday qap-qara»…

Şetel ädebieti tügel osı jerde eken. Şekspir de, Fol'kner de, šzi süyip oqığan Drayzer de osında. Orıs ädebieti šz ädebieti siyaqtı. Tolstoy da, Çehov ta, Bunin de, Şolohov ta — bäri twr. «Osı jwrt Gor'kiydi «proletariat jazuşısı» dep šsekteytindi şığardı. Sandala bersin. Ol adamzat jazuşısı, mahabbat jırşısı. «Ananı», «Makar Çudranı» jazıp kšrsin sonı aytıp jürgen şuıldaqtar». Mına jağında Georgiy Markov pen Fazıl İskander twr. İskanderdiŋ Stalin turalı şığarmasınıŋ kinosın kšrip edi, aşıp qarasa, ol da bar eken. «Sandro iz Çegema». Stalindi bizdiŋ apam sonday jaqsı kšredi. Poyızdağı saudagerden 10 somğa portretin satıp alıptı. Äkesiniŋ eki inisiniŋ biri Kolımada süyegi quradı, biri lager'den elge qwrt auru bop kelip, kškjštelden šldi. Sonda da Stalin dese işken asın jerge qoyatın. Şalınıŋ suretiniŋ qasına ilip qoydı. Meyli, štken tolqın šzi biledi. «Tolqındı tolqın quadı» degen Mağjan ğoy. Sšrede sol Mağjan joq. Äuezov joq, Abay joq. Qwdanıŋ qwdireti, osı jwrtqa ne bolğan šzi? Anada Wlttıq kitaphanada Nobel' sıylığınıŋ jaŋa laureatı — Qıtaydıŋ birdeŋe degen jazuşısımen kezdesu boladı degesin barıp edi, qısıq kšzdi qırma saqal qalamger biraz närse ayttı. «Saual bar ma?» degende ornınan twrıp:

- Qazaq ädebietinen kimderdi oqıdıŋız? — dedi.

Ol tšmen şwqşidı. Kšziniŋ astımen bärin barlap twr.

- «Abay jolın» oqığan joqsız ba? — dedi şıdamay.

- Joq.

- Äuezovti bilesiz be?

- Estimeppin. Bolaşaqta tanısam.

Qasında twrğan wlı jazuşınıŋ balası, osı ğimarattıŋ direktorı da qonağına külimsirey qaradı. Onıŋ Äuezovtıŋ balası ekendiginen de beyhabar. Ertip kep otırğan sonıŋ šzi emes pe?

Japar zaldan sıtılıp şığa berdi…

Kšzi moyılday qap-qara qızdıŋ qasına keldi. Jüregi dürsildep auzına tığıldı. Otızdan astı, qız ataulığa berile qoymauşı edi, ezu tartqan külkisi de kškiregin tız etkizdi.

- Qarındas, qazaq kitaptarı qay jerde? — dep tura qaradı.

- Bizde qazaq kitaptarı joq. Bolaşaqta bolmasa… — dep qız da külimsirep jauap berdi.

- Bolaşaq degeniŋiz qaşan? 2030-ğa deyin be? — Japar ejelgi maqamına kšşti.

- Ne?! — qız tüsinbey qaldı da, — onı meŋgeruşiden swraŋız, biz kişkentay adambız, — dep bwrınğı keypin saqtap selt twrdı.

Jalt bwrıldı da, Fazıl İskanderdiŋ kitabın aldı. Uday. Üş jarım mıŋ teŋge. «Bes payız tšmendetip berip otırmız, bwl sizdiŋ alğaşqı saudaŋız ğoy. Siz bizdiŋ twraqtı oqırmanımız bolıŋız», — dep menedjer äyel qwraq wşıp, sırtında 5% degen arbiğan jazuı bar tšrtbwrıştı qatırma qağaz wstattı. — Kelip twrıŋız.

- Kelip twramız. Qazaq ädebietiniŋ šnimderi qaşan tüsedi?

- Onı bas menedjer biledi. Bwl — Resey baspalarınıŋ dükeni.

Japar bwrıla bergende menedjer äyel tağı da til qattı.

- Siz üş ret alğannan keyin biz sizge wdayı bes payız tšmen bağamen beremiz.

Til qatpadı. Qalıŋ kitaptı jıltır qapşıqqa salıp berdi. «Mınau sizge sıylığımız» dep bir küntizbeni qosa saldı. Jıltır qapşıq alaqanında twrmay su-su etedi.

- Kelip twrıŋız, — dedi älgi qaraqat kšzdi qız esikten şığarda. Bwl dir ete qaldı. «Osı qız üşin-aq kelemin. Qwday biledi, qalanıŋ qızı». Esikten şığa bergende ziŋgittey eki jigit «Sau bolıŋız!» — dedi qazaqşalap.

Äynek esik jıljıp aşılıp, qayta jabıldı. Arğı jağında eskertkiştey selt twrğan adamdar.

Özderi künde tilimen jalağanday qiqım-siqımnan tazartatın Gagarin daŋğılına deyin jayau jürdi. Qolındağı jıltır qapşıq salmaqtı. «Bwl — Fazıl İskanderdiŋ salmağı. Stalindi zerttep jazıp keledi. «Tegin adam taz bolmaydı». Stalin de tegin taz emes. Şıqqan kitaptardı oqıp, bağasın berip otırğan, deydi. «Adam tağdırın» oqıp, soğıs twtqındarına jeŋildik jasauğa nwsqau beripti, deydi. Patşa kitap oqısa, halqı jaman bolmas». Japar qaytıp keletinine senimdi. Qaltasınan alıp 5% beynelengen qatırma qağazğa üŋilip edi, düken keşki 8-ge deyin isteydi depti. Keşke taman keluge bekindi. Älgi qaraqat kšzdi qızdıŋ atın swrap, tanısudı jüreginiŋ tükpirine tüyip qoydı. Oğan deyin qazaqşa kitaptar da tüsip qalar…». Sol sätke jetkenşe asığa bastadı. Erteŋ jwmısına şıqsa, üş täulikten keyin demaladı.

Üş täulik 24 sağattan 71 sağat boladı eken dep birden eseptep şığarıp, birese auırlap, birese jeŋildep qaldı.

***

Üş kün jwmısta Japar eşkimge jaq aşıp sšylemedi, tis jarıp sır aşpadı. Äşeyinde kün sayın šzgeretin sayasi jağday men qwbılısqa bağa berip, qolına sıpırğış pen kürek wstağandardıŋ qwlaq etin jeytin jigit tomağa-twyıq küyge tüsip, bir ıntıq älemdi bastan štkerdi. «Oqığan azamatqa» ne bolğan, ündemey qaptı ğoy» deuşiler de boldı. Estip twrsa da eşkimniŋ sšzin mänzür qılğan joq. Bwnıŋ janın jegen — ruhani astanada äspettep aşılğan kitap qalaşığında qazaq kitabınıŋ bolmauı. Sosın «Biz kişkentay adambız» dep tik twrğan kšk yubkalı, aq jeydeli, kškiregi türtigen sidam qızdıŋ dausı men šzin jerge qazıqtay qaqqan qara kšzi. Qazir «kişkentay adam», «ülken adam» dep bšletin bolıptı. Bay, kedey dep betke aytudı şığarıptı. Bwrın bäri teŋ edi. Meniŋ şeşem Stalindi sol üşin jaqsı kšretin boluı kerek. Olar bay, kedey dep bšlmey, bärin teŋ wstaymız dep jan alısıp, jan berisken deydi. Sol maqsattarınıŋ üşten biri ğana iske asıptı. Keyingiler sara joldan sıtılıp ketipti. Al qazir şe? Qazir tipti jaman. Äneuküni joldas jigiti toyğa şaqırdı. Qwdalarına sšz berip edi, «Kškte Qwday, Jerde mwnay, ortada šzimiz», — dep qız alıp otırğan jaqqa pısqırıp ta qaramadı. Qwday jalğız emes pe? Qandastarınıŋ osınday sšzine tüsine almaydı. Östip bšlşektenip, bšlinip jürgende ärkimge jem boların bilmey me eken? «Adam — jerdegi biologiyalıq türlerdiŋ eŋ jası» degendi bir jerden oqığanı bar. Sirä, adamzat äli jetile almay jatsa kerek». Onıŋ miığı tarttı. «Men kişkentay adammın» degen qız dausı sol sät qwlağına kep däl bir säbidiŋ dausınday jwmsaq estildi. «Sonda ülkeniŋ kim?» dep bwl qiyalımen qayıra saual berdi.

- Sen nege ündemeysiŋ?! — dedi šzi qatarlı jigit sıpırğışına iegin süyep twrıp. — Äkimşilik qısqartu boladı, deydi. Bes adamnıŋ jwmısın üş adam isteydi, deydi.

- Onı kim ayttı?

- Keşe sen joqta škil kep ayttı.

- Meni qısqartsın. Abay aytqanday, «keseli — zor» menmin ğoy.

- Seni qısqartpaydı. Sen «oqığan azamatsıŋ».

- Oqığan azamat kimge kerek?

Osı kezde kül-qoqıs tolı arbasın süyretip kelgen osı jerdiŋ «starşinası» käri qız Alma oŋaşa şığarıp ap:

- Osı sen nege mılqau bop jürsiŋ? Bireuge ğaşıq bop qaldıŋ ba?! — dedi.

Japardıŋ jürek twsı dir ete qaldı. Däl bir Almatığa jaŋa kelgen on altı jastağı sezimge berilgiş sätteri esine tüsti, birdeŋeni büldirip qoyğanday šz-šzinen qipaqtap qaldı.

Bäleniŋ bärin biletin Alma sıpırğışın iıqtap sıtılıp kete berdi.

- Alma! — dedi dauıstap. — Men qısqartudan qorıqpaymın.

- Seni wzartpasa qısqartpaydı, — dep, qız da bolsa qiğaş sšyleytin ädetine sap alıstay berdi.

Japar erteŋdi kütti. Äkki qızdıŋ «Ğaşıq bop qaldıŋ ba?!» degen sšzi janın şırqırattı. Özi de ne bolğanın bilmey qaldı. Sol «Men kişkentay adammın» degen sšz ben twŋğiıq qara kšz qayda barsa da aldın kes-kestey beredi. Sol «kişkentay adamdı» «ülken adamğa» aynaldırar edim» degen lıp-lıp etken sezim de twlaboyın balqıtıp twrıp aldı. «Qwday biledi, bw da qalanıŋ qızı. Biraq, imanı bar…». Jwmısın ayaqtap, jataqhanadağı bšlmesine kep jatsa da äyel men erkek arasındağı qarım-qatınas turalı bar bilgeni men oqığanı qwlağında ızıŋdap, kitap suretteriniŋ aöısı men tättisi kšz aldınan tizbektelip ketpey qoydı. Birtindep ineniŋ kšzinen štkizdi, oqiğa men keyipkerlerdi šmirdiŋ šzinen izdep, jaqsısına jaqsı dep basın izep, jamanına aŋtarılıp twrıp qap, janı arpalısqa tüsti.

Erteŋgi keşti tağatsızdana kütti. «Kündiz barsam şe? Joq, keşke, düken jabılar kezde barıp erkin sšylesem. Bwyırtsa şığarıp salamın». Tağı da Sarıağaştıŋ gazsız suınan wrttadı. Auzı qwrğap, sudan basqa eşteŋe işkisi kelmeydi. «Djek Londonnıŋ «Martin İdeninde» kedey jigit Martinge baydıŋ qızı Ruf': «Men seni meniŋ tabımnan šzgeşelenip twrğanıŋ üşin süyemin» demey me. Biz de sonday bop jürmes pe ekenbiz. Kšrermiz…». Mıŋ san oylar oqu štip ketken Japardıŋ janın qinap, tšsekte tınım taptırmadı. Äskerde «dedter» Esenindi oqıtqanda bäri küyip-janıp alabwrtıp, bwğan temeki wsınatın. Qoldarın qaqpay amalsız şegetin. Biraz uaqıt šz-šzinen eltip, nasıbay da attı. Qazir bärin de qoyıp jür edi, Sarıağaş suın simirgen sayın bir tınısı aşılıp, jwmsaq bštelkeni müyiz alaqanımen sırtınan sipalay berdi. «Keudeŋ — ana, bškseŋ — qız, zayıbım-ay!» degen Şal aqınnıŋ sšzi qwlağına kelgende, älgi atı belgisiz qızdıŋ aq jeydeni türtip twrğan keudesi kšz aldına kšleŋdep, qipalaqtap birtürli bop qaldı. «Qasına swlulardıŋ kšp jantaydıq» degen Birjannıŋ sšzi de maqtanşaq balanıŋ sšzindey ıŋğaysız estildi. Özi sol «Derevnya!» dep ketken qızdan keyin eşkimge kšŋil bwrğan joq, jürekten şığıp, jürekke jetken sšz de bolğan joq. Sayın kšşesiniŋ boyındağı qızdardı da biledi. Olar maqta-maqta kombinatı jabılıp, bwrınğı jwmıs ornınıŋ aldına kep twrıp, sırğıp-sırğıp Sayınnıŋ boyına şığıp, qasına kep toqtağan mäşinedegi jılpostarğa arbalıp qap jürgen qazaqtıŋ aŋqau qızdarı ğoy. Kele-kele olar da äkki boldı. Osı jerde ne aytsa da jerine jetkizip aytatın süyikti jazuşısı Asqar Süleymenovtiŋ «Eki qoldı kšrgen dombıra aynımay tınbaydı, eki taqımdı kšrgen jılqı bwzılmay tınbaydı, eki erkektiŋ demin jwtqan äyel sırtınan qanşa twnjırasın işinen azbay tınbaydı» degen sšzi ızıŋdap qwlağına kep, bärin de ornına qoyğanday. Biraq dükendegi qızdı eş jamandıqqa jibergisi kelmeydi. Qalanıŋ qızdarın oylasa «Derevnya!» degen sšzdiŋ bir qaytarımı bolar dep äli künge ızalanadı. Sol bir auız sšz üşin-aq qalalıqtarğa auıldıŋ qwdireti turalı uağız ayta bergisi keledi». Sonı tıŋdaytın qwlaq bolsa… Solar orıs sšzin artıq bilse biler, onda da ot bası, oşaq qasındağı kezekşi sšzderdi… al, ädebietten aldıma jan saldıra qoymaspın. Äyel basımen Tsvetaeva šleŋdi ne üşin, kim üşin jazıp jürgenin aşıp aytqan. Solar Marina Tsvetaevanı biledi deysiŋ be? Erteŋ kitap qalaşığında bar bolsa qımbat bolsa da satıp alam. Bosağada twrğan sol qızğa satıp ap berem…».

Japar erteŋdi kütti.

Birtürli quanıp ketti.

Kšne orındıqtıŋ arqalığında salbırap twrğan aq kšylegi men qara şalbarın üstinen bir sipap štti. «Erteŋ ne de bolsa ağımnan jarılamın» dep, šzine tän şıdamsız kšŋildiŋ pırağın erttep minip, janın qoyarğa jer tappay bir twrıp, bir otırdı.

***

«Knijnıy gorodok» degen jazudı kšrgende jigittiŋ jüregi qayta dürsildey bastadı. «Bwl ne? Kitaptıŋ qwdireti me? Sonşa jas ta emespin. Älde… qız kšrmey jürmin be» dep šzin-šzi bwl maydannıŋ da alğı şebine şığarıp qoydı. «Ana qızğa, şınında, ne deuim kerek?». «Äyel boldıŋ ayla joq, eger erkek bolğanda, bolar eŋ jwrtqa bir twtqa» dep Qoblandınıŋ Qwrtqağa aytqanın aytsam ba eken? Tüsine qoysa…» dep, tağı da šzi jatqa biletin keyipkerlermen tildese bastadı. «Kšrermin. Qazir twp-tura jeti. Endi bir sağattan keyin düken jabıladı».

Äynek esik jıljıp aşılıp qoya berdi. Bwl jedeldik jigittiŋ janına jaqtı. Bosağada tik twrğan eki jigit šzgeripti, üş kün bwrın «Sau bolıŋız!» dep qoştasqan ekeudiŋ ornında eki sarı şaş jigit qalşiıp twr. «Bwlar tegis šzgergen be? Joq, qaraqat kšz qız kirip kele jatqan šzine sırttay kšz almay qarap twr eken.

- Sälemetsiz be, qarındas, — dedi salğan jerden.

Qız basın izedi. Üş kün bwrınğıday külimsirep twrğan joq, šŋi swp-suıq. Sol kelbet, sol kiim ülgisi. Keudesinde salbırağan tšrt bwrış vizitka. Jigit tšrt bwrış qatırma qağazdı türtigen keudeden jwlıp ap tastağısı keldi. «Ärkim bir kšz salıp… oqıp…». «Seniŋ mınau keudeŋe, şıbın qonsa qızğanam» degen Aqan Seriniŋ sšzi ras boluı kerek». Kšz qiığın qız keudesine batıl audardı. Mariana depti. Dwrıs-aq. «Men Japar» dep šzin iştey tanıstırdı. Tağı da ilgeri ketti. Sol sšre, sol kitaptar. Marina Tsvetaevanı izdey bastadı. Joq. Artına jalt bwrılıp edi, dükende jalğız šzi qalıptı. Mariana bwğan tu sırtınan kšz almay qarap twr eken.

- Tsvetaeva joq pa sizderde? — dedi şalt basıp qasına kep.

- Sšrede ne twrsa, sol, — dep ol qabağın şıttı. «Sirä, şarşap twrsa kerek. Künwzaq eki ayaqqa salmaq sap selt twru oŋay deymisiŋ».

- Siz Mariana ekensiz, men Japarmın, — dep sıpırğış pen kürektiŋ sabına ii qanğan alaqanın wsındı.

- Oçen' priyatno! — dep qız twra berdi. Bir tizesi dir etip iilgendey boldı. Şikämşil kšŋil sonı bayqap qap:

- Siz šzi Tsvetaevanı bilesiz be? — dedi betine tura qarap. Aynalasına kšz salsa, ekeui ğana.

- İä, ne aytpaqsız?

- Onıŋ «Nogoy pişem, nogoy paşem, Kto povışe, tomu plyaşem» degen šleŋin oqıdıŋız ba?

Qızdıŋ aqswr šŋi qıp-qızıl bop ketti. Zaldıŋ maŋdayşasındağı dšŋgelek sağattıŋ üşkir tili bes minštti bir-aq attap, 8-ge jiırma minšt qalğanın kšrsetti.

- Siz «Jüz jıldıq jalğızdıqtı» oqığan şığarsız. Sonda Aureliano alpıs erkekti bir künde qabıldağan qızdı qwtqaru üşin… soğan üylenemin deydi ğoy.., — tosılıp qaldı da, — Men de sšyter edim, — dedi dausı säl dirildep.

Mariana şala tüsingenin birden sezdirip, sileyip twrıp qalğan jigitke:

- Vı, naverno, iz derevni, — dep salmağın ekinşi ayağına saldı.

«Qattı şarşap twrsıŋ ğoy» dep Japar onı aqtadı. «Derevnya» degen sšz tağı da aldınan şıqtı. «Degenmen mına sšzi ıŋğaysızdau. Aynalası tolı kitap, sonı küzetken qızdıŋ aytqanı mınau. İzdegen avtorı joq. Bwlar qalada tusa da älemdegi men biletin avtor men keyipkerler bwlar üşin bwldır eles. Bwlar keyipkerlermen sırlasa almaydı. Sonda meniŋ qalalıqtardan qay jerim kem? Osılar nege meni kemsite beredi?» Aynalada qaraŋdağan eşkim joq. Kassir äyel kassasın qwlıptap, aqşasın štkizuge ketip baradı. Sšrelerge jabısqan jansız kitaptar ekeuine kuä.

- Mariana, men endi üş kün bospın. Erteŋ tağı kelem. Men de bir Martin İdenmin ğoy. Bilesiŋ be, Martin baydıŋ qızı Ruf'ke ğaşıq boladı. Ruf' onı kedey taptıŋ škili bolğandıqtan süyedi. Biraq, men Martin siyaqtı suğa kete almaymın. — Şarşap twrsa da šŋine külki izi üyirilgen qızdıŋ aq betiniŋ wşınan şšp etkizdi.

- Ujas! — dep ol betin alaqanımen sipay sürtip tastadı.

Japar jeŋildep qaldı. Bir mindetin štegendey bop, odan äri šzine tän maqammen auzın qomdap sšylep ketti.

- Martin — meniŋ eŋ süyikti keyipkerim. Bol deseŋ, šziŋe Aureliano da bola alam. Alpıs erkekti bir künde qabıldağan qızğa üylengen şe… biraq, onıŋ beti aulaq, šzimen ketsin, — dep, ekinşi betinen şšp etkizgende qızdıŋ «Ohrana!» degen jan dausı şıqtı. Küzetşi eki jigit eşkim bolmağan soŋ sırtqa şığıp, temeki şegip twr edi, qız sasqalaqtap aynalasına qaradı. «Auzınıŋ iisi qanday jaman». Qızdıŋ oyın aytpay sezgen Japar «nasıbaydan qalğan däm ğoy» dep aqtaldı. Qız şwğıl nükteni basqısı keldi de qolın tartıp ap: «Tez şığıŋız!» — dedi. Bwl sšz Japarğa «Kelip twrıŋız» degendey jılı estildi. Renjigen qızdıŋ kšzinen bir meyirim kšrgendey. Jılıstap ketip artına moyın bwrıp edi, ol da kšzin almay taŋğalıp twr eken. Janı jay taptı. «Derevnya» degen tağı bir qızdı dir etkizdim ğoy dep, šziniŋ batıldığın jeŋiske baladı. Ketip bara jatqanda sšrede qalğan šzi biletin keyipkerler artınan ayqaylap, qol bwlğağanday boldı. Çehovtıŋ «Wşqalağı» ha-ha-halap, Buninniŋ «Tan'kası» kübir-kübir etti. Tolstoydıŋ «Anna Kareninası» men Nataşa Rostovası täkapparlıqtarınan tanbasa, tağı da Çehovtıŋ «Qanden ertken kelinşegi» sılanıp-sıypanıp, mwsılman jerinde itpen qıdırıp jürgendey kšrindi. Solardıŋ arasınan Djek Londonnıŋ Ruf'iniŋ Martinge aytqan dausın estigisi keldi. «Men seni meniŋ tabımnan šzgeşelenip twrğanıŋ üşin süyemin» demey me. Osı sšzdi Mariana šzine aytıp jatqan sekildi. Kim biledi, üşinşi ret kezdeskende… Biraq, men Martin sekildi suğa twnşığıp, šzimdi šzim qor qılmaymın. Dala da, qala da meniŋ uısımda. «Derevnya» degen sšzdi eki ret estisem de, Mariana aytqanda jwmsaqtau estildi. «Siz derevnyadansız ba?» dep swradı ğoy. Ar jağında birdeŋe jatqan sekildi. Alma betinen eki ret şšp etkizdim. Bwl bir kün üşin az närse emes, onıŋ üstine qalanıŋ qızınıŋ betinen süyu degen…». Japar šziniŋ jigittigin joğarı bağalap, artına tağı bir qaradı. Ärtürli ünmen ayqaylağan äyel keyipkerlerdiŋ dausınan qwlağı twndı.

Olardıŋ arasında Beyimbettiŋ Külpaşı joq edi. «Ol sšrede joq qoy, — dep šzine-šzi jauap berdi. Sšytip, Mariananı aqtağanday boldı. «Külpaş aş qoy, dausı da estilmeydi ğoy, — dep kitap qalaşığınıŋ sšresinde «Külpaştıŋ» twrmağanına Mariana kinälidey janın salıp ara tüse bastadı. — Mariana kişkentay adam. Eki kesek et alıp kelgende šlip jatqan balası men küyeuin kšrgen sorlı Külpaş. Jılap ta jarıtpağan Külpaş…» dep, jan-düniesi ayauşılıq sezimge tolıp ketti. «Külpaştıŋ jılap ta jarıtpağanın bwlar bilmeydi ğoy» dep, äldekimderdi kinälauğa kiristi.

Dauıs üzdigip artta qaldı.

«Mariana endi qayter eken?!».

Kšşeniŋ qiqım-siqımın sıpırıp jürgen äriptesterine jetkenşe janı jay tabar emes. Sol jerde Mariananıŋ barlığı, «Külpaştıŋ» joqtığı kšŋilin alay-tüley etip keledi.

Quandıq TÜMENBAY

Birinşi bolıp pikir jazıŋız.

Pikir jazu