«Тилиң таза болса, дилиңму таза болиду»

76

Сабирәм ӘНВӘРОВА, «Уйғур авази»/ Өз кәспигә болған меһир-муһәббити чәксиз, устазлиқ паалийитидә талай шагиртларни тәрбийиләп, чоққиларға қондурған пешқәдәм устаз, Қазақстан маарип әлачиси Летип Җелил оғли Җәлилов һаятиниң сәксининчи даваниға көтирилди. Шу мунасивәт билән устазни тәбриклигәч, сөһбәткә җәлип қилдуқ. – Летип Җелил оғли, әң авал Сизни барлиқ гезитханлар намидин 80 яшлиқ тәвәллудиңиз билән тәбрикләймән!
Рәхмәт!
Муәллимлик кәсипни таллишиңизға немә сәвәп болди?
Устаз болуш – дунияниң йерим бәхтигә егә болуш демәкликтур. Қизиғиму, қийинчилиғиму мол бу мутәхәссисликни таллишимда сәвәп көп. Биринчиси, мошу кәсипкә дегән муһәббитим. Иккинчиси, ана тилимизға болған чәксиз һөрмитим.
Мән Түгмән йезисида аддий дехан аилисидә дунияға кәлдим. Балилиғим шу бир қийин жилларға тоғра кәлгәчкә, кичигимдин җапа-мәшәқәтләргә дуч кәлдим. Дадам – Җелил, Улуқ Вәтән урушиниң қатнашқучиси. Анам – Нурхан Қадирова, өй егилиги билән бәнт аял. Биз аилидә 7 бала едуқ. Дадам урушқа кәткән жиллири анамға бизни беқиш оңайға чүшкини йоқ. Уруш аяқлашқанда мән 7 яшта едим. Дадамниң мени мәктәпкә апарғини ядимда. 1952-жили оқушумни Чоң Ақсудики 10 жиллиқ билим дәргаһида давамлаштуруп, 1955-жили оттура мәктәпни тамамлидим. Андин бир жилчә колхозда ишләшкә тоғра кәлди. Кейин Алмутиға берип, Абай намидики Қазақ миллий педагогикилиқ университетиниң уйғур бөлүмигә оқушқа чүштүм.
Студентлиқ һаятиңизму йеник болмиса керәк…
– Тоғра ейтисиз. Етиздин жираққа бармай чоң болған мәндәк йеза яшлири үчүн шәһәргә үгиниш асанға чүшмиди. Алмутида жүрүп, пишип қалған жутдаш акилиримниң йол-йоруқ көрситиши билән шәһәргиму үгәндуқ. Ейтсам, күлкилик аңлиниши мүмкин, дәсләпки күнлири өзәм билип бир нәрсә сетивелишниму, автобусқа олтирип йол меңишниму билмәттим.
Өлгәнниң үстигә тәпкәндәк, яхши оқуғинимға қаримай, маңа һөкүмәт тәрәптин стипендия һәм ятақханиму қараштурулмапту. Мошу мәсилә бойичә университет ректори Малик Ғабдуллинға йолуқтум. Әһвални чүшәндүргәндин кейин, у кативини чақирип, мениң мәсиләмни иҗабий һәл қилип бәргән еди.
Дәсләпки устазлириңиз кимләр болди?
– Биз бир топта 27 бала оқудуқ. Айшәм Шәмиева, Қурван Тохтәмов, Чиңғиз Сәйфуллин қатарлиқ күчлүк устазлардин тәлим алдуқ. Студентларниң арисидики әң кичиги мән болдум. Атақлиқ әрбаплиримиз Хелил Һәмраев, Мәсимҗан Зулпиқаров, Ришат Сабитов, Роза Қадирий, Зияйдин Қаһаров кәби қериндашлиримиз билән билим елиш бәхтигә муйәссәр болдум. Бәзилири тарихий Вәтинимиздин чиққачқа, ана тилимизни мукәммәл биләтти. Бирақ әрәпчә оқуғанлиқтин, кирилл йезиғидин сәл қийнилатти. Иҗадийәт адәмлири болғанлиқтин, шеир-һекайиләрни йезип, «Коммунизм туғи» (һазирқи «Уйғур авази») гезитиға пат-пат әвитип туратти. Мән уларниң шеирлирини әрәпчидин кирилл йезиғиға көчирип берәттим. «Қәләм һәққини алғанда, сени ашханиға апиримиз» дәп вәдә беришәтти. Иҗадийәт адәмлириниң арисида жүргәчкиму, мән һәм шеир йезишқа адәтләндим. Бир түркүм шеирлирим гезитта йоруқ көрди.
Дәсләпки әмгәк паалийитиңизни қәйәрдин башлидиңиз?
– Мән оқуп жүргәндә Түгмән оттура мәктивиниң шу чағдики мудири Мустафа Избақиев «Сән оқушни пүтәргәндин кейин, һеч яққа бармай, уттур Түгмәнгә кәл» дегән еди. Шундақ қилип, 1961-жили бир чағларда өзәм билим алған Түгмән оттура мәктивигә муәллим болуп ишқа орунлаштим. 1998-жилға қәдәр мәзкүр билим дәргаһида устазлиқ қилдим. 1965 – 1972-жиллар арилиғида партия әзасиму болдум, кәспий иттипақ тәшкилатиниң рәиси болупму сайландим. Шәхсий һаятимдики бәзибир вәзийәтләр хизмитимгә сәлбий иқбал тәккүзүп, тосаттин иштин бошитилдим, партия әзалиғидин чиқирилдим. Өзәмни ақлап чиқиш үчүн Қазақстан Компартияси Мәркизий Комитетиниң биринчи кативи Динмухамед Қонаевқа, һәтта Москваға хәт яздим. Сотлишип жүрүп, өзәмниң сәвәпсиз иштин чиқирилғанлиғимни испатлап, мәктәпкә қайтип кәлдим.
1998-жилдин 2006-жилғичә Узунтамдики М.Мәхсәтов намидики билим дәргаһиға мудирлиқ қилдим. 2000-жилдин етиварән һөрмәтлик дәм елишқа чиқсамму, әмгәктин қол үзмәй, 2006-жилғичә хизмитимни тохтатмидим.
– Һәрбир адәм өзи таллавалған сөйүмлүк кәспидә утуққа йетишкә интилиду. Сиз үчүн утуқ дегән немә?
– Мениң әң чоң утуғум – шагиртлирим. Мән тәрбийилигән оқуғучиларниң барлиғи дегидәк алий билимлик десәм, махтанғанлиғим әмәс. Уларниң ичидә устазму, дохтурму, рәһбәрму бар. Шагиртлирим һеликәм мени йоқлап туриду. Устазға буниңдин артуқ бәхитниң керигиму йоқ. Бәзи шагиртлирим билән техичила бирмунчә сөзләрниң йезилиши һәққидә музакиригә чүшүп кетимән. Мән уйғур тилиниң имласиға чоңқур көңүл бөлүмән. Һазирниң өзидә гезит-журналларни қалдурмай оқуп, хаталирини тепип, мухбирлар билән муәллипләргә өз пикримни ейтип туримән. Чүнки тилиң таза болса, дилиңму таза болиду.
1991-жили тонулған алим Туғлуқҗан Талипов иккимиз 5-синипниң дәрислигини йезип чиқтуқ. У фонетика қисмини, мән морфология қисмини Ғ.Сәдвақасовниң әмгәклиригә асасланған һалда йезип, нәшриятқа өткүздуқ. Бүгүнки күнгичә барлиқ уйғур мәктәплиридә мошу дәрислик оқутулуватиду. Буниму өзәмниң әмгәк паалийитимдики азду-тола утуғум дәп билимән.
Аилиңиз һәққидә билишкә боламду?
– Өмүрлүк җүптүм – Тумахан Мәсимова, пешқәдәм устаз. Математика пәнидин дәрис бәргән. Узун жиллар Түгмән оттура мәктивидә ишләп, һөрмәтлик дәм елишқа чиқти. Үч оғул, бәш қизимиз бар. Пәрзәнтлиримизни заманға лайиқ тәрбийиләп, қатарға қоштуқ.
Сөһбитиңизгә рәхмәт, сизгә дайим мустәһкәм саламәтлик яр болсун!

Адиллиқни сөйгән инсан
Летип акиниң исмини аңлап, гезит-журналларда йоруқ көргән мақалилирини оқуғиним болмиса, өзи билән учрашмиған едим. 1983-жили Түгмән йезисиға иш бабида йөткилип бардим. Өзәмму қәләм егиси болғачқа, биринчи новәттә, Летип акини өйигә берип, униң билән тонуштим. Шу тонушлуғимиз һәқиқий достлуққа айлинип, мошу күнгичә давамлишип келиватиду. Һазирму шу жутқа берип қалсам, һөрмәтлик акамниң өйигә киримән. Иккимиз әдәбият, тарих, сәнъәт һәққидә узақ сөһбәтлишимиз. Униң чоңқур билимлик екәнлигини бирдин байқавелиш тәс әмәс. Униң йәнә бир алаһидилиги, наһайити кәмтар вә һәқиқәтчи. Камчилиқларни атақ-мәнсәпләргә қаримай, очуқ ейтишқа адәтләнгән.
Һәқиқәтчи демәкчи, Летип ака өз бешиға кәлгән адаләтсизликниң маһийитини ечиш үчүн «сәргүзәштиләрниму» бешидин кәчүргән. 1973-жили у мәктәптики башланғуч партия тәшкилатиниң кативи болуп ишләватқан пәйтидә, болар-болмас камчилиқ үчүн партия сепидин чиқирилиду. Кәсипдашлири уни һәртәрәплимә қоллисиму, наһийәлик партия комитети өз қараридин қайтмайду. У һәқиқәт издәп наһийә, вилайәт, һәтта җумһурийәт дәриҗисидики талай орунларға барсиму, нәтиҗә болмайду. Ахири Москваға берип, шу пәйттики партиявий назарәт комитетиниң рәиси Арвид Пельше билән учришиду. Нәтиҗидә һәқиқәт ғалип чиқиду. Летип Җәлилов ишиға қайта тәклип қилиниду. Бу һәқиқәтчи акимизниң һаятидики әйнә шундақ вақиәләрниң бирла мисали.
1991-жилдин башлап мән наһийәлик «Қазақ тілі» җәмийитиниң мәсъул кативи болуп ишлидим. Летип ака болса, йеза Ақсақаллар кеңишиниң һәм шу йәрдики «Қазақ тілі» җәмийитиниң башқарма әзаси болди. Шуңлашқа һәрқандақ мәсилә пәйда болса, түгмәнликләр, биринчи новәттә, униңға йолуқатти. Көп өтмәйла «Қазақ тілі» җәмийити дөләтлик статусқа егә болди. Бу хуш хәвәргә биринчиләр қатарида шу акимиз хошал болған еди. Летип ака шу вақитта: «Әгәр қазақ тили җанланса, уйғур тилиму риваҗлиниду. Һәммимиз уни қоллишимиз керәк», дегән еди.
Алаһидә тәкитләш лазимки, Летип Җәлиловни көпчилик пешқәдәм устаз, чоңқур билимлик тилчи сүпитидә тонуйду. Униң миллий мәдәнийәт, әдәбият, болупму уйғур тили вә имла қаидилири тоғрилиқ мақалилири уйғур мәтбуатида дайим йоруқ көрүп турди. Униң методикилиқ тәҗрибилири наһийә мәктәплиридә үлгә сүпитидә тәрғип қилинди. У шундақла 5-синипқа беғишланған уйғур тили дәрислиги муәллиплириниң бири.
Летип Җәлилов «Қазақ ССР маарип әлачиси» аталди, нурғунлиған Пәхрий ярлиқлар билән тәғдирләнгән. Уйғур наһийәсиниң «Пәхрий граждини» аталди.
Летип акиниң өмүрлүк җүпти Тумахан аниму пешқәдәм устаз. Иккиси сәккиз бала тепип, тәрбийиләп қатарға қошқан бәхитлик ата-ана. Бу күнләрдә һөрмәтлик акимиз өзиниң шанлиқ 80 яшлиқ тәвәллудини нишанлаватиду. Пурсәттин пайдилинип, акимизни бу мәрикиси билән чин қәлбимдин тәбриклимәкчимән.

Қуанышбек ҚОЖАХМЕТ, журналист.




ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *