Мұрат БАҚТИЯРҰЛЫ, ҚР Парламенті Сенатының депутаты: МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛДІ МІНДЕТТЕУ КЕРЕК

1001

ҚР Парламенті Сенатының Әлеуметтік-мәдени даму және ғылыми комитетінің төрағасы Мұрат Бақтиярұлы «Мемлекеттік тіл» туралы заң қабылдау керегін айтып, бастама көтергені көпшілікке белгілі. Ендеше, ол заңның бары мен жоғы қандай болмақ, халық қалаулысы ретінде бұрындары көтерген мәселелері шешімін қалай тапты – осы бір сауалдардың жауабын білу үшін сенатор мырзамен арнайы кездесіп, сұхбаттасқан едік. Әңгіме барысында халықтың әлеуметтік жай-күйі мен Қазақстанның мәдени-саяси тыныс-тіршілігіндегі елеулі жайттарға да кеңірек тоқталып өткенді жөн санадық… 

– Мұрат Бақтиярұлы, жуырда ғана «Мемлекеттік тіл туралы» жаңа заң қабылдау керек деп бастама көтердіңіз. Қазақстан Республикасының «Тіл ­туралы» заңы бар. Алайда онда, өзіңіз айтқандай, біраз жайттар ескерілмеген. Ал жаңа заңды қабылдап жатсақ, ­нендей тетіктерге аса мән беру керек?
– «Тіл туралы» заңның қабылданға­нына да біраз уақыт болды. Консти­туциямызда да тілдер туралы арнайы баптар бар. Алайда салыстырмалы түрде ой елегінен өткізсек, посткеңестік елдердің ішінде мемлекеттік тілді дамыту ­саласында кенже қалып отырғанымызды мойындауға тура келеді. Мысалы, Балтық жағалауы елдеріндегі мемлекеттер тілге байланысты заңын екі рет өзгертті. Әсіресе, Латвияның тәжірибесі біз үшін аса маңызды дер едім. Ол Эстония, Литваға қарағанда мемлекет құрамында өзге ұлттары көптеу ел. Сөйте тұра «Тіл туралы» заңын өзгерткенде басымдықты ­латыш тіліне берді. Бізде Конституция­мызда тілдің мәртебесі көрсетілген, «Тіл туралы» заңды қабылдадық. Содан бері отыз жылға жуық уақыт өтті. Демек, қоғам өзгерді, тіпті түбегейлі өзгерді дер едім. Біріншіден, демографиялық тұрғыдан жаңа кейіпке ендік: мемлекет құраушы ұлттың саны қазір жетпіс пайыздан асты. Оған түріктілдес халықтарды қосқан кезде, сексен пайызға тақау халық қазақ тілінде еркін сөйлей алатынын мойындауға тура келеді. Қазақ тілін білетін өзге ұлттардың ­жалпы саны артқанын да ешкім жоққа шығара алмас. Екіншіден, қазіргі заңда халыққа қызмет көрсетуден бастап, мемлекеттік қызметке дейінгі мекемелерде мемлекеттік тілді білу парыз деп қабылдайды. Яғни міндет емес, парыз. Міндеттелмеген заң орындалмайды. Демек, жаңа заңда халыққа қызмет көрсетуден ­бастап мемлекеттік қызметке дейінгі ­мекемелерде мемлекеттік тілді білуді заңмен міндеттеу жағына аса мән беруіміз керек. Оған, меніңше, қоғам дайын. Солтүстік, Шығыс өңірлерде кейбір жағдайларды айтып қалады, алайда, өз пайымымда, барлық өңір мемлекеттік тілде қызмет көрсетуге, қызмет алуға сақадай-сай, әзір отыр. Осы отыз жыл ішінде бізге мүлдем алыс көрінген ағылшын тілін тез үйреніп алды ғой. Оған қарағанда күнделікті БАҚ бар, орта бар – бәрі қазақ тілінде естіп, оқып, көріп жүргенде, мемлекеттік тілді үйрене алмау ақылға сыймайды. 15-20 жыл бұрынғы буын емес, адамдардың ойы, талпынысы, ұстанымы да өзгерді. ­Демек, заң да өзгеруге тиіс.
– Оның тетіктері қандай болады? Бізде «Тіл туралы» заң бар. Ол заңды кері қайтарамыз ба, әлде толықтырамыз ба, әлде ол заңды сол қалпында қалдырып, мүлдем жаңа заң ұсынамыз ба?
– Дұрыс айтасыз, «Тіл ­туралы» заң бар. Оны бірер өзгерістер және ­то­лық­тырулармен қалдырған дұрыс деп есептеймін. Оның кейбір ­баптары бұлжымай сақталады. Мысалы, 6-бап: «Қазақстан Республикасының азаматының ана тiлiн қолдануына, қарым-қатынас, тәрбие, оқу және шығармашылық тiлiн еркiн таңдауына құқығы бар». Бұл демократияның да бұлжымас заңы. Әр ұлттың өз тілін ­дамытуына мемлекет кедергі ­жасамайды. Театрын аша ма, газеттерін шығара ма, оған да құқылы.
Ендеше, қандай баптардың мерзімі өтті? Ресми тілге қатысты баптың уақыты өтті деп есептеймін. Бәлкім, өтпелі уақыт қоярмыз. Мәселен, «Тіл туралы» бағдарламаның аясында 2025 жылға дейін ондай баптарды өз күшінде қалдырып, одан әрі күшін жойсақ ешкім қарсы шықпайды деп есептеймін. Посткеңестік елдерде ресми тіл мәртебесі Қырғызстан, ­Белоруссия және бізде ғана сақталған.
– Мемлекеттік тіл саяси элитаның да тіліне айналуы үшін заң қабылдаудан да өзге қадамдар керек шығар. Бұл тұрғыда қандай жұмыстар жүргізілгені дұрыс деп ойлайсыз?
– Саяси элита деп отырғаныңыз Президент әкімшілігінен басталатын мемлекеттік қызметтердегі және ­саяси белсенді тұлғалар ғой. Меніңше, бұлардың қатарына экономикалық «күш-қуаты қолында бар» азаматтарды да қосуға болады. Әрбір азаматтың, саяси тұлғаның, кәсіпкердің азаматтық пайымына, ұстанымына көп дүние байлаулы тұр. Мысалы, қазіргі Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаев Сенаттың спикері болған кезінде ­отырыстарды, жиналыстарды мемлекеттік тілде жүргізетін. Ол кісі мемлекеттік тілде жүргізіп отырған соң, бәрі де қазақша сөйлеуге талпынатын. ­Ендеше, ­саяси шешімді қабылдайтын тұлға болғандықтан, тілді дамыту, қолданыс аясын кеңіту әр адамның жеке өзіне байланысты дер едім. Бізде көптеген тұлғалар бар, өзім қызметтес болған бірқатарын ­санамалап айтып бере аламын. Олар кездесуде, ­ресми отырыс­тарда мемлекеттік тілдің ­айбынын ­асырып жүреді. Өзім де ең алдымен мемлекеттік тілде сөйлеймін, ­сонда өзгелер де сол тілге бейімделе ­бастайды. Иә, кейбір тұлғалар бар, мемлекеттік тілге сүлесоқ қарап, оның аясын тарылтып отырғанына мән бермегенсиді. Мұндайда заңды реттемейінше, ештеңе өзгермейді. Кез келген құқықтық ­мемлекетте барлығы заң аясында жүргені ­абзал. Заңды реттеп алмайынша, насихатымыздың, жұмысымыздың тиімділігі көрінбейді.
– Сәкен Сейфуллин мен Бейімбет Майлиннің туғанына 125 жыл толу мерей­тойын кең көлемде атап өту ­туралы ұсынысыңыз сізді қаншалықты қанағаттандырды? Былтырғы мерей­той­лық шараларға қатыса алдыңыз ба? Көңіліңізден шықты ма?
– Бұл қатарға қазақтың ғажап ақыны, қайраткер ұлы Ілияс Жансүгіровті де қосуымыз керек. Ал сіз айтқан Сәкен мен Бейімбетке қатысты, мерейтойларын лайықты атап өту туралы бастаманы әріптесім Бақытжан Жұмағұлов екеуміз ­кө­терген едік. Қазақта классик ақын-жазушы көп емес қой. Әсіресе, кешегі Кеңес дәуіріндегі, мектеп қабырғасынан шығармаларын жаттап өскен, жүрекке сіңірген тұлға­ларымызды қалай ұлық­тасақ та жарасады. Үш бәйте­регіміздің де Қазақстанның мәдени, әдеби, саяси өміріндегі рөлі орасан. Олардың әр­қайсысы қазақ мәдениетін, өнерін, әдебиетін, тіпті саяси тыныс-тір­шілігін дамытуда үлкен рөл атқарған тұлғалар.
Енді сауалыңызға оралсам, қазақтың аяулы ұлдарының мерейтойы аясында көптеген ауқымды шаралар ұйым­дастырылды деп ойлаймын. Өзім Елордада өткен ғылыми конференцияға қатыстым. Университеттерден бастап, мектеп, көшелерге дейін үшеуінің де аты берілген. Мұның өзі Сәкен, Ілияс, Бейімбетке деген кейінгі ұрпақтың құрметі деп түсінемін. Сонда да қолға алатын жоба өте көп, олардың еңбектерінің қайта басылуы, мектептерде, оқу орындарында шығармаларының жаңаша тұрғыда талданып, жаңа ғылыми зерттеулердің жасалуы алдағы уақытта жалғаса береді деп сенемін.
– Осы орайда ұлт үшін қызмет еткен тағы бір тұлға туралы білгіміз келеді. Мұстафа Шоқайдың алдын­дағы ­парызымызды толық атқар­мағанымызды айтқаныңыз да есте. Биыл бұл қайрат­кердің де үлкен мерейтойы аталып өтпекші. Сіз жоғарыдағы сөзді айтқалы бері бес жыл өтіпті, одан бері Мұстафа Шоқай атындағы көшеге, орталыққа, ­мектепке бардыңыз ба? Жай-күйі қандай екен?
– Алаш қайраткерлерінің ішінде шоқтығы биік тұлғаның бірі – Мұстафа Шоқай. ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы пікірлері ерекше құндылығымен маңызды. 2013 жылдары, ол кезде Қызылорда ­облысы әкімінің орынбасарымын, сол кездегі әкіммен ақылдасып, Париж маңындағы Но­жан-Сюр-Марн деген қалада Шоқай тұрған үйге барып, сол маңға қазақ халқының құрметі есебінде Мұстафаның мүсіні мен ескерткіш-тақта орнатып, тағзым жасап қайтқан едік. Арысымыз тұрған үй үш бөлмелі пәтер екен. Мәриям Шоқайдың басына барып, тағзым еттік. Шоқайдың еңбектерін тірнектеп жинап, Францияның ұлттық музейіне өткізудегі Мәриям Шоқайдың еңбегін құрметпен айтуы­мыз керек. Бейіт басына барғанда Мәриям Шоқайдың туған жылы бар да, қайтқан жылы көрсетілмепті. Оның себебін сұрадық. Мәриям Шоқай өмірінің соңғы жылдары науқастанып қалады, иммиграцияда жүрген жан, туыстары жоқ, сондықтан құлпытасын көзінің тірісінде өзі жасатыпты. Сондықтан туған жылын жазған да, қайтыс болған жылын көрсетпей, сызықша қойып қойған. Жерлегенде өлген жылының жазылмағанына ешкім мән бермеген. Шырақшы дейміз ғой, бейіттің құжат-қағазын реттеп отыратын адамы сол кезде бір жайтты айтты. Францияның заңы бойынша бейіттің жері елу жылға беріледі екен. Елу жылдан кейін қаржы төлемесе, үстіне басқа адамды жерлей беретін көрінеді. Заңы, тәртібі солай. Біз тағзым ете барғанда бәрін есепке алып отыратын қызметкері біраз уақыттан кейін бұл бейітті сүретінін, себебі ендігі елу жылдың ақысы төленбегенін айтты. Бейіт тұрған жердің де ақысын төлеп, елу жылға созып кеттік.
Мәриям Шоқай күйеуінің бүкіл еңбегін жинап-теріп Францияның ұлттық музейіне өткізіп кеткенін ­айттым ғой. Сол еңбектің жемісін кейінгі ұрпақ көріп келеміз. Сол ­сапарда музейді аралап, арысымыздың бірқатар құжаттарын өз көзіміз­бен көрдік. Одан бұрынырақта Мемлекеттік хатшы кезінде Иманғали Тасмағамбетов Мұстафаның біраз мұрасын елге алдыртқаны белгілі. Мұның барлығы да шоқайтануға қосқан қомақты үлес.
Сөз орайы келгенде айта кетейін, Еуропаға барған сапарымызда Мұстафа Шоқайды түрік ағайындар қатты құрметтейтінін байқадық. Мұстафа Берлиндегі мұсылмандар зиратында жатыр ғой. Ол жерге де Шоқайдың рухына құран бағыштап бардық. Ол жерге күніне жиырма шақты түрік азаматы барып құран оқып, бет сипап кетеді екен.
Өзіңіз де білерсіз, Екінші дүние­жүзілік соғыс кезіндегі Шоқайдың ұстанымына байланысты Мұстафаға жақпаған күйе қалмады. Кеңес Одағы тұсында оны қаралап жазған, тіпті жексұрын етіп көрсеткен қан­шама біржақты мақала, кітап жарық көрді. Сол материалдарды оқып ержеткен кейбір азаматтардың Мұстафаға қатысты сыңаржақ пікірі өзгермеген. Тіпті осы Мұстафаның жағдайын айтып сауал тастағанымда «ол сатқын ғой» деген әріптесте­рім де болды. Мұстафаның жарық көрген еңбектерін әкеліп, «оқып көріңіз» деп ұсынғанымда кейбірі көп нәрсенің байыбына бармағанын мойындағандай болды. Демек, ең ­бастысы, осы уақыт аралығында ­талай зерттеушінің еңбегінің арқасында Мұстафа Шоқай есімін ақтап алдық. Қаншама еңбек жарық көрді, бірнеше диссертация қорғалды, конференция­лар ұйымдастырылды, мектептер мен көшелерге арысымыздың атын бердік. Әрине, олардың біразында болдым, жағдайымен таныстым.
Жалпы Алашорда азаматтарын қалай ұлықтасақ та жарасады. ­Алайда оларды құрметтеу әлі де кемшін түсіп жатқандай. ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ көгіне шыққан азаматтарымыздың кейбірінің аты да аталмайтын болып барады. Олардың арманы қазақтың болашағымен байланысты еді ғой. Қазақтың ғылымы, әдебиеті, мәдениеті, тәуелсіздігін паш ету жолында олардың тағдыры қиылған жоқ па? Иә, қазіргі күні олардың барлығы ақталды. Алайда лайықты құрмет көрсетіп, перзенттік парызымызды ақтай алдық па, мәселе осында болып тұр.

Әрбір азаматтың, саяси тұлғаның, кәсіпкердің азаматтық пайымына, ұстанымына көп дүние байлаулы тұр. Мысалы, қазіргі Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаев Сенаттың спикері болған кезінде отырыстарды, жиналыстарды мемлекеттік тілде жүргізетін. Ол кісі мемлекеттік тілде жүргізіп отырған соң, бәрі де қазақша сөйлеуге талпынатын. Ендеше, саяси шешімді қабылдайтын тұлға болғандықтан, тілді дамыту, қолданыс аясын кеңіту әр адамның жеке өзіне байланысты дер едім. Бізде көптеген тұлғалар бар, өзім қызметтес болған бірқатарын санамалап айтып бере аламын. Олар кездесуде, ресми отырыстарда мемлекеттік тілдің айбынын асырып жүреді. Өзім де ең алдымен мемлекеттік тілде сөйлеймін, сонда өзгелер де сол тілге бейімделе бастайды. Иә, кейбір тұлғалар бар, мемлекеттік тілге сүлесоқ қарап, оның аясын тарылтып отырғанына мән бермегенсиді. Мұндайда заңды реттемегенше, ештеңе өзгермейді. Кез келген құқықтық мемлекетте барлығы заң аясында жүргені абзал. Заңды реттеп алмайынша, насихатымыздың, жұмысымыздың тиімділігі көрінбейді.

– Еліміздегі әлеуметтік-мәдени­ сала­ларға қатысты бірқатар ­депу­тат­тық ­сауал жолдадыңыз. Шет тілдерін ­бастауыш сыныптан кейін оқыту, Қытайдағы архивтерді елге әкелу мәселесі, Байқоңырдың жағдайы, әлеу­меттік көмек мәселесі ­дегендей. Олар­дың кейінгі жай-жапсары не ­болды, хабардар шығарсыз?
– Азамат ретінде елдің жайын ойлайсың, депутаттық мандат сол жайттарды ресми түрде сауал қылып жолдауға мүмкіндік береді.
Иә, тіл мәселесіне қатысты біраз жайтты көтердік. Соның ішінде үш тілде оқытуға қарсы болдық. Тілді меңгеруге қарсы емеспін, тек оның концепциясы, тұжырымдамасы дұрыс емес деп есептеймін. Бірінші сыныптағы, үлбіреп тұрған, тап-таза балаға қалай үш тілді үйретеміз? Сәби кезден бала ең әуелі мемлекеттік тілін біліп өскені дұрыс екені бесенеден белгілі емес пе еді? Ұлтты ұлт ететін бірнеше белгілері бар. Ең бірінші, тілі, мемлекеттілігі, аумағы. Ұлттың ең ­басты белгілерінің бірі – тіл. Тіл ­болмаса ұлттың жайы не болмақ? Өзін сыйлайтын, өзін сыйлата алатын кез келген ел халқына ең алдымен мемлекеттік тілді үйретеді. Балабақшада, мектептің бастауыш ­сыныптарында мемлекеттік тілде сабақ жүргізеді, сөйлейді. Ал біз үш тілде сөйлесін дейміз. Қазіргі Президентіміз сол кезде Сенаттың спикері болатын, оған қоса үш тілде оқыту қоғамда да қызу талқыға түсіп жатқан еді. Шүкір, қазір ол жайттың беті түзелді, ең алдымен ана тілін үйретіп барып, өзге тілдерді жоғары сыныптарда оқы­татын болдық. ­Демек, бұл мәселенің шешілуінде біздің де үлесіміз бар шығар.
Тіл мәселесіне қатысты бірнеше сауал тастадым. Бұл мәселені айтқанда өзге ұлттардан гөрі өз азаматтарымыз қарсы шығатынын байқадым. Олар бірден өре түрегеледі. Тәуелділіктің қамытын шешіп тастағанымызбен, отарлық санадан арылу өте қиын екенін түсіндім. Бәлкім, уақыт та керек шығар. Алайда уақыт дей бермей мемлекеттік тілді насихаттауды, ұлт тілінде қарым-қатынас жасауды өзімізден бастап кетсек, көп дүниені өзгертер едік қой. Өз балаларым бірнеше тілді еркін біледі. Үйде тек ана тілімізде сөйлесеміз. Қоғамдық ортада да балаларыма ең алдымен ана тілінде қарым-қатынас жасаңдар деп айтып отырамын.
Байқоңырға байланысты мәселені де депутаттық сауал етіп жолдадық. Байқоңыр – ерекше типтегі қала. Қазақстанның аумағында жатқан, алайда Ресейге жалға берілген ­тағдыр­лы өңір. Қазақстанның аума­ғын­­дағы алақандай ғана жерде Ресейдің заңы үстемдік етеді. Ең ­басты мәселе – Байқоңырдағы гептилді зымы­рандардың ұшырылуы болатын, қазір ол мәселенің беті қайтып келеді. Ресей тарапы биологиялық отынға көше бастады. Гептилмен ұшатын ауыр зымырандар ғарышқа сирек көтерілетін болды. Алайда беті ашық жайттар да бар. Мәселен, Ресей қаланың инфрақұрылымына бір тиын ақша бөлмейді. Қаланың көшелерінің, коммуналдық қызметінің тоз-тозы шыққан. Қазақстан қаржы бөлейін десе, ол аймақты Ресей жалға алып отыр. Енді осы жайтты көбірек қозғап жүрміз. Келешекте Қазақстан Байқоңыр қаласын өзіне қайтарып алғаны дұрыс. Ғарыш айлағын ­Ресей жалға ала берсін, алайда қала Қазақстандыкі болуы керек. Өйткені ол жерде 70 мыңның үстінде (жанындағы Ақай мен Төретамды қосқанда) халық тұрады. Ол халықтың 80 пайызы Қазақстанның азаматы. Байқоңыр алдағы уақытта Жаңатастың, Арқалық­тың кейпін кимеуі үшін оған осы күннен қаржы салуымыз, инфра­құрылымын дамытуымыз керек. Осы мәселе әлі де шешімін таппай тұр.
Әлеуметтік мәселелерді де көтеріп жүрміз. Бір жылдан аса уақыт бұрын бір топ депутат ең төменгі жалақы туралы депутаттық сауал жолдадық. Еуразиялық экономикалық ынты­мақ­тастық одағының мүшесіміз. Газы мен мұнайы жоқ Арменияның, Белоруссияның ең төменгі жалақы­сынан неліктен біздің елдің төменгі жалақысы азырақ? Үкіметтен ­жауап келіп, бұл мәселені қарастырып жатқанын айтты. Ең төменгі жалақыны 29 500 теңгеден 42 500 теңгеге көтерді. Қазір Қазақстанда ең төменгі жалақы – 42 500 теңге. Біздіңше, бұл да аз. Комитетте үлкен жиналыс ­жасап, осы салаға ­жауапты министрді шақырып, төменгі жалақыға қатысты мәселені көтердік. Бұл Үкіметтің назарында ұдайы тұруы керек мәселе. Ең төменгі жалақымен қоса, ең төменгі күнкөріс деңгейі де көтерілер еді. Қазір ең төменгі күнкөріс деңгейі 31 300 теңге. Ол да ең төменгі жалақымен қатар көтерілуге тиіс. ­Министр бұл тарапта жұмыс жүргізіліп жатқанын ­айтты. Әлеуметтік мәселелер қатарына тұрғын үй де жатады. Көптеген мемлекетте тұрғын үй мәселесі толық жолға қойылған, бізде де бұл тарапта мүмкіндік мол. Қазақстан халқы тұтас ірі қалаларда тұруы міндетті емес қой, тіпті олардың барлығы да Алматы мен Нұр-Сұлтанға ұмтылып жатқан жоқ. Ендеше, ауылдар мен елді ­мекендерде де тұрғын үйлерді салу жобасын қарастырсақ көп мәселенің алдын алар едік. Халық неліктен қалаға ағылады: инфрақұрылым, тұрғын үй, жұмыс көзі сол жақта. Ал сол инфрақұрылым мен тұрғын үйді ауылға апарсақ, үйі, жайы бар адам малын бағын, егінін егіп, өз жерінде отыра бермей ме? Аудан, ауылдарға жағдай жасап, инфрақұрылымды жақсартайық деген бастаманы да көтергенбіз. Ауылдың көпшілігін газдандырсақ, жолын жөндеп берсек, қалаға көшіп не қажеті бар? Қазір «Ауыл – ел бесігі» деген жоба жасалып жатыр. Әлеуметтік мәселелер қатарына ішкі миграция­ны реттеу де кіретін болар. Олай дейтінім, жұмыс күші көп оңтүстік өңір тұрғындарын жері кең, жұмыс күші аз солтүстікке көшіруді қолдауда оларға бөлінетін қаржы көлемін ұлғайтқан абзал. Кейін қайта көшіп кетпейтіндей жағдай жасау, сол маңда кем дегенде он жыл мекендеуді міндеттеу, төмен пайызбен несие беру, мал алуға, жер өңдеуге жағдай жасау да маңызды.
Қытайдағы деректік құжаттарды алдырту үшін де депутаттық ­сауал жолдадық. Менің негізгі мамандығым – тарихшы. Кәсіби мамандығым арқылы көп жайтқа қанықпын. Қазақстанның Ежелгі ­заман, Орта­ғасырлардағы кезеңдерінің құжаттық, деректік бейнесі Қытай архивтерінде жатыр. Ескі қытай тілінде, ­маньчжур тілінде жазылған тарихымыз қаттаулы. Соларды елге алып келетін жағдай туғызсақ қандай тамаша! Қытайды зерттейтін ­арнайы институт ашылуы керек ­деген де бастама көтергенбіз. Қазір Қытайдан келген, қытай тілін жақсы меңгерген, өз саласының кәсіби ­маманы атанған қандас ­бауырларымыз өте көп. Солардың басын құрап, Қытайдың тарихын, экономикасын, саясатын, миграциясын, керек десеңіз, пиғылын зерттейтін мамандар Қытайтану институтында отыруы, оларды мемлекет тарапынан қаржыландыруымыз ­керек. Қытайда Қазақстанды зерттейтін отызға жуық институт бар. Қытаймен қоңсы қонып, бірде-бір институт ашпауымыз бізге сын. Иә, ҚазҰУ-да институт ашылған, алайда оның мүмкіндігі соншалықты кең демес едім.
– Саяси қуғын-сүргіннің қасіреті мен ашаршылық құрбандарына мемлекет деңгейінде ресми құқықтық баға беретін шешім шығару керек деген сөзіңіз де есте. Ұлт үшін қасіретті даталарды еске алудың іс-шаралары қандай болуы керек деп ойлайсыз?
– ҚазҰУ-ды бітіргенде дипломдық жұмысымды 1920-30 жылдардағы экономикалық саясатқа арнадым. Ол кезде Кеңес Одағының уақыты, тіпті сол кезде де біраз құжаттарға кезіктім. Халықтың малын тартып алу, күштеп ұжымдастыру кезеңдері партияның шешімімен бекітілген. Сол кездегі халықтың реніші, өкпесі де қағаздарда қатталған. Архивтердегі сол құжаттар қазір көпке біршама ­таныс. Байқағаным, күштеп ұжымдас­тыру кезінде қазақ ұлтын геноцидке ұшыратқан. Ол геноцид орыс ұлты­ның тарапынан жасалған жоқ. Ол Кеңес үкіметі тарапынан жасалған геноцид. Коммунистік партияның тара­пынан жасалған апат. Өмір бойы малмен күнелткен халықты жергілікті жердің дәстүрімен, шаруашылық жүргізу мәдениетімен санаспай, күштеп, партияның дерективасымен ұжымдастырып жіберу – тұтас ұлтты геноцидке ұшыратты. Халықтың малы ғана емес, өзі қырылды. Айналдырған үш жылдың ішінде қазақ халқы өз ­санынан екі ­жарым-үш есе азайып кетті. Демек, қолдан жасалған фактор. Бұл зұлмат халықтың жадында жүруі керек.
Бірде Бакуге жол түсті. Олар ­Ар­мения­мен қақтығыста көз жұм­ған шейіттеріне үлкен құрмет көр­сетіп, ауқымды кешен тұрғызған. Шейіт­тердің әрқайсысына ескерткіш-тақта қойып астына атын жазып, суретін ойып салған. «Әзербайжанның ұлттық ­батырлары» деп осы кезге дейін дәріптеп отыр. Ал біз қуғын-сүргін зұлматтарын еске алудың өзін 31 мамырға ысырып қойдық. Сол кезеңде Украинадағы, Қазақстандағы, Ресейдің Еділ жағалауы бойындағы халық ашаршылықтың кесірінен ірі апатқа ұшырап еді ғой. Украина ашаршылықты геноцид деп таныды. Ал біз ол аштыққа саяси-құқықтық баға берген жоқпыз.
– Әңгімеңізге көп рақмет.

Әңгімелескен 
Қарагөз Сімәділ

Ана тілі газеті




ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *