Шинҗаң паҗиәси

348

Аммибап «Аргументы и факты» һәптилигиниң мошу жилқи 27-санида елан қилинған төвәндики мақалә униң билән тонушуп чиққанларниң һеч қайсисини бепәрва қалдурмиған болса керәк дәп ойлаймиз. Буни мәзкүр сөһбәткә нисбәтән рәнҗиш вә наразилиқлирини билдүрүп, тәһриратимизға мураҗиәт қилғучиларниң көп болғанлиғиму тәстиқләйду. Һәқиқәтәнму, тарихий Вәтинимизниң бүгүнки әһвали вә тарихиға беғишланған мәзкүр мақалида сөһбәт бәргүчи Константин Сыроежкин тәрипидин қәйт қилинған бәзи бир пикирләрниң әмәлиятқа уйғун кәлмәйдиғанлиғи адәмни ечиндуриду.

Бир қатар гезитханларниң илтимасиға бенаән биз бүгүн мәзкүр сөһбәтни вә униңға җавап сүпитидә тарихчи алим Абләт Камаловниң изаһини елан қиливатимиз.

Икки жилдин кейин. ШУАРдики тоқунушниң әпсанилири вә савақлири тоғрилиқ

2009-жили июль ейиниң бешида ХХҖ Шинҗаң-Уйғур Автоном Райониниң мәркизи Үрүмчи шәһири пүткүл дуния гезитлириниң биринчи сәһипилиридин, телеэкранлардин орун алди. Полиция хадимлири намайишчилар топлирини қоғлиса, улар дуканлар билән өйләргә от қойди. Шуниңдин кейин икки жил өтти. Бирақ шу вақиәниң садаси һазирму яңримақта. Әслидә немә йүз бәрди? Бемәна исиянму яки әмәлгә ашмиған «рәңлик инқилапму»? Бу тоғрилиқ биз тонулған хитайшунас, сәясәтшунаслиқ пәнлириниң доктори, профессор Константин СЫРОЕЖКИН билән сөһбәтләштуқ.

Шу йолни тәкрарлаватиду

Константин Львович, мәсилини айдиңлаштурувалайли. Бу Хитай мәтбуати хәвәрлигәндәк, бөлгүнчиләр исияниму яки уйғурпәрәс мәнбәләр тәстиқләватқандәк, «миллий-азатлиқ һәрикәт» вә «инсан һоқуқи үчүн күрәшму»? Бу Хитайға қарши намайишму яки коммунистларға қарши намайишму?

Мән Хитайниң мошу өлкисидә йүз бериватқан вақиәләрни узундин бу ян байқап-күзитип келиватимән. Вақиәләрниң шаһитлири, һәр икки тәрәпниң сәясәтшунаслири билән сөһбәтләштим. Шундақ болсиму, өчмәнлик вә зорлуқ-зомбилиқниң пәйда болушиға қандақту-бир ениқлима берәлмәймән. Бу һәқиқәтәнму дозақ оти. Пәқәт бирла нәрсини ениқ ейталаймән: паҗиә йүз берип, адәмләр һалак болди. Униң бир нәччә сәвәви бар. Әң асасий сәвәп — тарихий вә миллий әпсаниләр. Гоя, Шинҗаң территориясидә, сөзсиз, мустәқил уйғур дөлити моҗут болуши керәк. Бу йәрдә һәқиқәтәнму мәлум бир вақитларда уйғур аһалисидин тәркип тапқан дөләт тәшкиллири пәйда болған вә йоқиған, бирақ у уйғурларниң һазирқи уйғурлар билән алақә-мунасивити тамамән жирақ…

Сиз мошуниң һәммиси уйғурларға мустәқил дөләткә үмүткар болуш һоқуқини бәрмәйду, дәп һесапламсиз?

Униң пәйда болуши үчүн наһайити җиддий зәминләр керәк. Растини ейтсам, һазирчә мән ундақ зәминләрни көрмәйватимән. Бир нәччә миң намайишчи — бу пүткүл хәлиқ әмәс. Униң үстигә Шинҗаңниң ихтисадиму шәрқий-җәнубий вә мәркизий Хитайдикигә қариғанда, хелә начар тәрәққий әткән. Ейтмақчи, буни күчкә толуватқан Хитай билән мунасивәтни үзүшкә анчила интилип кәтмәйдиған уйғурларниң мөтидил лидерлириму етирап қиливатиду. Бирақ 2009-жили июльда ШУАРда сағлам һесап вә сағлам аң-сезим әмәс, бәлки мән ейтқандәк, миллий әпсаниләргә болған ишәнчә билән қизитилған сәясий тақәтсизлик үстүн болди. Бу биринчи сәвәп. Иккинчи сәвәп — ХХҖ һакимийәт орунлириниң демографиялик сәясити. 1949-жилғичә өлкә аһалисиниң бари-йоқи 5 пайизинила этник хитайлар — хәнзулар тәшкил қилатти. Һазир улар 39 пайизни тәшкил қилиду. Көчүш әллигинчи жилларниң бешидин, йәни ХХҖ қурулған пәйттин тартип башланди. Миллий тәңпуңлуқ йәтмишинчи жилларниң оттурилирида қолға кәлтүрүлди. Һазир әкси әһвал байқалмақта — хәнзулар, шундақла башқа миллий топларниң яшлири Шинҗаңдин кетиватиду. Уларни сәясий турақсизлиқ, төвән иш һәққи қанаәтләндүрмәйду. Униң үстигә — бу тоғрилиқ көпчилик билмәйду — һазир ХХҖниң йә дөләт структурилири, йә компартия хәнзуларни Шинҗаңда қелишқа мәҗбурлимайду. Шундақ болсиму, уйғурларниң лидерлири жутдашлирини өлкиниң «үзүл-кесил хитайлишип кетип бериши билән» қорқутмақта. Үчинчи пәйт. Шинҗаңниму әгип өтмигән дуниявий малийәвий-ихтисадий боһран. ШУАРниң қисқарған товар айлиними (җүмлидин Мәркизий Азия мәмликәтлири биләнму) иш орунлириниң қисқиришиға вә миллий риқабәтчилик проблемисиниң актуаллиққа егә болушиға елип кәлди. Ахирида миллий сәясәт тоғрилиқму бир-икки еғиз сөз ейтмай өтүш мүмкин әмәс. Бу мәсилидиму бир нәччә әпсаниләр моҗут. Униң үстигә, мениңчә, хитайлиқ йолдашлар сабиқ СССРдики сәпдашлириниң йолини тәкрарлаватиду. Түрлүк милләтләрниң иҗтимаий вә мәдәний дәриҗисини тәңләштүрүш миллий мәсилини күн тәртивидин елип ташлайду, дәп һесаплап, шу йосунда һәрикәт қиливатиду.

УАТниң стратеглири

Кеңәш Иттипақи билән охшитиш орунлуқ дәп һесапламсиз?

Әлвәттә! СССРда миллий өлкиләрни тәрәққий әткүзүшкә наһайити нурғун ахча хәшлинәтти. Бирақ мәмликәтни парчилиништин сақлап келиш мүмкин болмиди. Хитайлар пәқәт кейинки он жилдила ШУАРға 300 миллиард йүвәнгә (40 миллиард долларға йеқин) йеқин мәбләғ аҗратти. Бу, әлвәттә, ихтисадий әһвални яхшилиди, бирақ Шинҗаң қәризгә яшашни давамлаштуруватиду. Регионда ишләп тепилған һәр бир йүвәнгә мәркизий бюджеттин йәнә икки йүвән қошулиду. Бу бүгүнки Шинҗаңниң объектив һәққанийити. Ейтмақчи, башқа автономияләрму мәркәзниң дотациясисиз яшалмайду. Хитайда «Ғәрипни алаһидә тәрәққий әткүзүш» концепциясиниң қобул қилинишиму тәсадипи әмәс. Мәмликәтниң ихтисадий җәһәттин күчлүк районлиридин бу йәргә мәбләғ әвәтилиду. Бирақ уйғур милләтчилириниң лидерлири буниңға рази әмәс. Улар мәркәзни тәбиий ресурсларни елип кетиватиду, дәп әйиплимәктә.

Ейтмақчи, әгәр бир дәқиқә Шинҗаң толуқ мустәқилликкә егә болди, дәп көз алдимизға кәлтүрсәк, уму шундақ қилған болар еди. Тохсининчи жилларниң башлирида-оттурилирида Қазақстанда шундақ аталмиш Уйғурстан Азатлиқ Тәшкилати моҗут болған еди. Мән УАТниң рәиси Һашир Ваһидийни яхши тонаттим. Бир күни униңға мундақ дедим: «Һашир ака, ейтайлуқ, силәр мустәқилликкә ериштиңлар — униңдин кейин немә қилисиләр? Хитайдики уйғурларниң арисида ишчилар синипи бари-йоқи бәш пайизни, илмий-техникилиқ зиялилар — йәттә пайизни тәшкил қилиду. Силәр сода қилишни, нахша ейтип, уссул ойнашни яхши билисиләр. Амма униңдин кейин немә болиду? Қандақ қилисиләр?». У: «Руда вә нефть сатимиз», дәп адил җавап бәргән еди.

Оттура һал җәмийәт

Кеңәш Иттипақи КПСС күчлүк чағда моҗут болуп турди. Андин кейин Ельцин, «Демократик платформа» пәйда болди. Иттипақдаш җумһурийәтләрдә ғулғулилар башланди. Нәтиҗидә, мәмликәт бәрбат болди. Қандақ ойлайсиз, Шинҗаңдики вақиәләр Хитай коммунистик партиясиниң аҗизлиғиниң аламити әмәсму? ШУАР парткоми (Қазақстан компартияси мәркизий комитетиға охшаш структура) вақиәләрниң мундақ тәрәққий етишиға тәйяр болмиған болуши керәк…

— Хитай компартияси буниңдинму күчлүк ғулғулиларни баштин кәчүргән. Онлиған җавапкәр хадимларни иштин бошатти, кимду-бирини сотқа бәрди. Пүтти-вәссалам. Ейтмақчи, СССРни Ельцин бәрбат қилмиди. Ресурслар тамамланғанлиқтин шундақ болди. Дуканларниң бош покәйлири коммунистик һакимийәт рәһбәрлиригә қарши Сахаров билән Солженицындинму яхширақ тәшвиқ қилди. Хитайдиму әйнә шундақ әһвал йүз бәрмәктә. Амма у йәрдә озуқ-түлүкни карточкилар билән тәхсим қилиш дәриҗисигә йетиду, дегәнгә ишиниш тәс. Бирақ боһран башланди. Илгири ахча Шинҗаңға нурғун келәтти. Кейин у азийишқа башлиди. Карханилар йепилип, ишсизлиқ өсти. Шуңлашқиму адәмләр мәйданға чиқти. Мундақ рәқәм үстидә пикир жүргүзүп көрәйли: 2009-жили Қазақстанниң Хитай билән болған товар айлиниминиң дәриҗиси қириқ пайизға төвәнлиди. Бу немини билдүриду? Бу шуни билдүридуки, бизгә хошна Хитай өлкисиниң санаити еғир вақитни баштин кәчүрди. Әнди базарларда сода қиливатқанлар кимләр? Мундақ ейтқанда, Қазақстан — Хитай сода мунасивәтлириниң агентлири кимләр? Тоғра, уйғурлар. Шуңлашқиму улар биринчиләрдин болуп боһран чеқиниң астида қалди. Наразилиқму, қаршилиқму әйнә шуниңдин келип чиқти. Раст, кейинки икки жилда өлкиниң ихтисади өрләшкә башлиди. Бирақ бу йәнә шу мәркизий бюджетниң ярдими билән йүз бәрди. 2010-жили 29-30-мартта Беҗинда Шинҗаңни қоллап-қувәтләш бойичә пүткүл хитай кеңәшмиси болуп өтти. Кеңәшмидә Хитайниң 19 өлкиси билән шәһириниң өз дарамити һесавиға Шинҗаңниң 12 округи вә 82 уези билән шәһиригә, шундақла аталмиш ишләп чиқириш-қурулуш корпуслириниң 12 дивизиясигә ярдәм қилидиғанлиғи тоғрилиқ қарар қобул қилинди. Бу планниң асасий мәхсити «10 жил мабайнида Шинҗаңда оттура һал җәмийәтни һәртәрәплимә қуруш үчүн күч-қувәтни топлашни» нәзәрдә тутиду. Рәқәмләргә асаслинип гәп қилсақ, у төвәндикиләрдин ибарәт. Бәш жил мабайнида Шинҗаңда кирим аһалиниң җан бешиға һесаплиғанда, мәмликәттики оттура дәриҗигә йетиду. Он жилдин кейин болса, ШУАРда «оттура һал җәмийәт» қурилиду. 2015-жилға қәдәр 700 миң дехан аилиси нормал турушлуқ өй селиш җәриянини аяқлаштуриду, 2020-жилға қәдәр 100 миң чарвичилиқ егилиги үчүн турушлуқ өй мәсилиси асасән һәл қилиниду. 2012-жилға қәдәр икки тилда умумйүзлүк башланғуч (икки жиллиқ) билим җарий қилиниду, 2015-жилға қәдәр шундақ билим бериш һәммә җайда җарий қилиниду, 2020-жилға қәдәр аз санлиқ милләтләрдин келип чиққан оқуғучилар дөләт тилини толуқ өзләштүриду.

Сөһбәтләшкән

Юрий КИРИНИЦИЯНОВ.

Қошумчә мәлуматлар

Уйғур хақанлиғи VІІІ — ІX әсирләрдә һазирқи Байқал көлиниң райониға җайлашқан. Шинҗаң территориясиниң даирисидә Турпан идиқутлуғи моҗут болған. У 485 жил һаят кәчүрди. Дәсләп (866 — 1125-жилларда) мустәқил дөләт, андин кейин (1125 — 1209-жилларда) Ғәрбий Ляо дөлитиниң вассали сүпитидә моҗут болди. 1209 — 1335-жилларда Чиңғисхан империясиниң тәркивидики өлкә болди. Дөләтниң миллий асасини уйғурлар, мәдәнийитини — буддизм тәшкил қилди. Мошу йәрдә, йәни Шинҗаңда, моңғуллар бесип киргичә, уйғурларниң миллий асаслиғида Гаочэ дөлити, Ганьчжоу князьлиғи вә Қараханийлар дөлити (униң миллий асаси тоғрилиқ алимлар мошу кәмгичә талишиватиду) моҗут болған. Бу дөләтләр узақ яшимиди. Он тоққузинчи әсирдә Яқупбәг башчилиғидики Йәттишәр дөлити вуҗутқа кәлди. ХХ әсирниң оттузинчи жиллирида һәйран қаларлиқ һалда Шәрқий Түркстан Түрк-Ислам Җумһурийити, қириғинчи жилларниң оттурилирида болса, Шәрқий Түркстан Җумһурийити пәйда болди. Бу тәшкилләрниң һәммисиниң һәқиқий суверенитети һәққидә мәлум дәриҗидә шәк-шүбһә билән сөзләшкә болиду. Яқупбәг дөлити инглизларниң қураллири түпәйли моҗут болуп турди. Редьярд Киплинг язған «Чоң оюн» башланғанда, Шәрқий Түркстан Түрк-Ислам Җумһурийити, намидин келип чиқип турғинидәк, Түркиягә үмүт бағлиди. Шәрқий Түркстан Җумһурийити «хәлиқләр даһиси» Иосиф Сталинниң хаһиши билән хәритидә пәйда болди, кейин у өзиниң протекторатини коммунист дости Мавға «соға қиливәтти».

Уйғурлар тарихиға җаһангирлиқ көз қараш

«Аргументы и факты» гезитиниң 2009-жили Үрүмчи шәһиридә йүз бәргән паҗиәлик вақиәләрниң сәвәплирини аридин икки жил өткәндин кейин айдиңлаштурушқа қаритилған һәммигә чүшинишлик болған истәк-хаһиши Константин Сыроежкин җанаплириға шәхсий нуқтәий нәзәрини ипадиләшкә зәмин яратқан. Тонулған хитайшунасниң буниңдин илгәрки әмгәклиридә һәр хил шәкилләрдә өз әксини тепип келиватқан мәвқәсини билидиғанлар үчүн, униң бу қетимқи пикирлириму қилчә һәйран қаларлиқ һадисә болмиди, дәп ойлаймән. Амма ШУАРда 2009-жили йүз бәргән вақиәләрни, этникилиқ зиддийәтләр сәвәплирини йорутушта вә болупму уйғурларниң тарихиға мунасивәтлик мәнбәләргә асаслинишидики алаһидиликләрдә К.Сыроежкинниң биртәрәплимиликкә вә хелә дәриҗидә ғәрәзликкә йол қоюши қолумға қәләм елишқа мәҗбур қилди.

Сөзүмни сөһбәт бәргүчиниң мени һәйран қалдурған давагәрлигидин башлимақчимән. Униң «Әпсаниләр вә Хитайдики этникилиқ бөлгүнчилик һәққанийити һәм Мәркизий Азия бехәтәрлиги» дәп атилидиған китавиниң мавзусиға охшаш, бу қетимқи мулаһизилириниң мәркизидиму йәнә шу «әпсанә» сөзи туриду. Шуңлашқа К.Сыроежкин оқурмәнләр алдида қандақту-бир әпсаниләрни (йәни испат-асастин җуда болған тәсәввурлар) паш әткүчи сүпитидә гәвдилиниду вә пәқәт өзила билидиған «һәққанийәткә» көпчиликниң көзини йәткүзмәкчи болиду. Амма, шу нәрсә диққәткә сазавәрки, К.Сыроежкин әпсаниләрни «паш қилиш» арқилиқ өзиниңму йеңи әпсаниләрни тоқуватқанлиғини байқимайду. Униң заманивий уйғурларниң қедимий уйғурлар билән Шәрқий Түркстан территориясидики уйғур дөләтлиригә һеч қандақ мунасивити йоқ, дегән пикри әйнә шундақ әпсаниләрниң бири. Униң асасида өткән әсирниң сәксининчи жиллири кеңәш хитайшунаси А.Малявкин тәрипидин «ІX- XІІ әсирләрдики уйғур дөләтлири» намлиқ китавида башлиған муназирә ятиду. А.Малявкин Турпан Идиқутлуғини қурған уйғурлар өзлириниң тәркивигә «уйғурларниң» тоққуз-оғуз қәбилисиниң вәкиллирини аз киргүзгәнлигини көрситишкә тиришқан. Амма униң бу нуқтәий нәзәри тарихчилар тәрипидин қоллап-қувәтләнмиди. Тарихий мәнбәләргә асасланған һалда тәтқиқат жүргүзгән башқа алимларниң һеч бири Уйғур хақанлиғи (744 — 840) билән Уйғур Турпан Идиқутлуғиниң (ІX — XІІІ әсирләр) арисида бағлинишниң барлиғиға шәк кәлтүрмиди. А.Малявкинниң өзигә өзиниң қарши чиқиши шуниңдиму очуқ байқилип туридуки, у өзи қараштурған дөләтләрниң һәммисиниң уйғурларға тәәллуқ екәнлигини етирап қилған һалда, китавини «ІX — XІІ әсирләрдики уйғур дөләтлири» дәп атайду. Умумән, Малявкинниң китавида Орхонни мәркәз қилған Уйғур хақанлиғи билән 840-жили, йәни у бәрпат болғандин кейин, Шәрқий Түркстанда қурулған Уйғур Идиқутлуғи арисидики бағлинишни беваситә инкар қилидиған пикир йоқ. Өтмүштә уйғурларниң вә уларниң әҗдатлириниң Шәрқий Түркстан территориясидә Хитайға беқинда болмиған дөләтлириниң моҗут болғанлиғини сақлиниватқан қол язмиларму (уйғур, хәнзу вә башқа тиллардики) испатлайду. Буни К.Сыроежкинниң өзиму иқрар қилиду. Амма у бу дөләтләрни уйғурларниң дәп ейтишни халимайду: мәлум болушичә, уларниң пәқәт аһалисила уйғур болуп, әнди дөләтчиликниң кимгә тәәллуқлиғи намәлум екәнмиш. Шуниң өзидә мәзкүр дөләтләрни бәрпа қилған уйғурларниң бүгүнки уйғурларға мунасивити, К.Сыроежкинниң пикричә, «тамамән жирақмиш». Бу йәрдә шуни қәйт қилиш лазимки, заманивий уйғурлар билән қедимий уйғурлар мунасивитиниң жирақ екәнлигини тәстиқләш нәқәдәр илмий асасқа егә болмиса, шу қәдәр идеологиялик вә сәясий мәхсәткә йеқиндур.

Көплигән әсирләр мабайнида мурәккәп этникилиқ җәриянларниң йүз бериши нәтиҗисидә у яки бу этникилиқ топларға тәәллуқ хусусийәтләрниң өзгиридиғанлиғи тәбиий болғанлиқтин, заманивий вә қедимий хәлиқләрни илмий җәһәттин бир-биригә охшитишқа һәргиз болмайду. Қедимий хәлиқләрниң һеч бири бүгүнки күнгә қәдәр дәсләп пәйда болған һалитидә сақлинип қалғини йоқ. Буниңдин барлиқ заманивий хәлиқләр, җүмлидин Мәркизий Азия хәлиқлириму истисна әмәс. Бу җәһәттин Мәркизий Азияниң мустәқил дөләтлиридә пайдилиниливатқан үлгини заманивий уйғурларниң келип чиқишини үгиништиму қоллинишқа болиду: заманивий йәрлик түркий хәлиқләр — қазақлар, өзбәкләр, қирғизлар вә түркмәнләр — һазирқи дөләтлириниң территориясидә шәкилләнди һәм шуниңға мувапиқ, қедимий дәвирләрдин тартип мәзкүр тәвәләрдә моҗут болған барлиқ дөләт тәшкилатлириниң мирасхорлири болуп һесаплиниду. Нәқ шуниңға охшаш, заманивий уйғурларму өзлири милләт сүпитидә шәкилләнгән һазирқи Шинҗаң-Уйғур Автоном Райони территориясидә буниңдин илгири қурулған барлиқ дөләтләрниң мирасхорлири болуп санилиду. Заманивий уйғурлар, башқа қериндаш түркий хәлиқләргә охшаш, қедимий һинд-иранлиқ вә кейинирәктики түркий қатарлиқ икки хил этникилиқ муһит асасида шәкилләнди. Шәрқий Түркстан территориясидә шәкилләнгән йәрлик хәлиқ сүпитидә у мәзкүр районға тәәллуқ болған барлиқ тарихниң, җүмлидин қедим дәвирләрдин башлап, шу территориядә қурулған дөләтләрниң һәммисиниң беваситә мирасхоридур.

Шәрқий Түркстанниң бүгүнки вә қедимқи аһалиси, йәни заманивий уйғурлар билән қедимий уйғурлар арисидики зәнҗирбәнд бағлинишниң испати буниң биләнла чәкләнмәйду. Жуқуридикиләрниң һәммиси К.Сыроежкинниң илмий мәвқәни әмәс, бәлки пәқәт сәясий вә идеологиялик мәнпийәтдарлиқни үстүн қойидиғанлиғини испатлаш үчүнла қәйт қилинди.

К.Сыроежкинниң ахирқи этникилиқ зиддийәткә бағлиқ Шинҗаңдики вәзийәткә нисбәтән мәвқәсини баһалиғандиму, муәллипниң мустәмликичилик вә җаһангирлиқ пикир қилиш тәрғибатчиси екәнлигини байқавелиш тәс әмәс. Униң бәзи бир мулаһизилири болса, ишчилар синипиниң роли тоғрилиқ марксчә-ленинчә тәлиматларға асасланған. Униң мустәмликичилик сүпәткә егә пикир қилиши шуниңдин ибарәтки, Шинҗаңниң ихтисадий тәрәққияти вә этникилиқ зиддийәтләрниң сәвәплири Хитай дөлитиниң мәнпийәтлири турғусидин, бәәйни улар алийҗанап ишларни әмәлгә ашуруватқандәк, чәт өлкиләрни йүксәлдүрүшкә интиливатқандәк, хәнзуларға тәәллуқ әмәс тәвәләрниң ихтисадини көтиришни мәхсәт қиливатқандәк, хәнзу әмәс хәлиқләрни қалақлиқтин елип чиқишқа тиришиватқандәк, өз новитидә, яхшилиқни билмәйдиған йәрлик явайилар болса, дөләтниң уларни тәрәққийпәрвәрликкә дәвәт қиливатқанлиғини чүшәнмәйватқандәк сүпәттә изһар қилинған. Яққал көрүнүп туридуки, Сыроежкинниң Шинҗаңдики вақиәләргә бәргән баһаси вә тарихий чекинишлири толуғи билән биртәрәплимилик болуп қалған. Әтималим, буни өзиму сәзсә керәк, мулаһизилириниң бир йеридә Сыроежкин һөкүмәтниму бир аз тәнқитләйду. У хитайлиқ йолдашлири тоғрилиқ «улар сабиқ СССРдики сәпдашлириниң йолини тәкрарлаватиду. Түрлүк милләтләрниң иҗтимаий вә мәдәний дәриҗисини тәңләштүрүш миллий мәсилини күн тәртивидин елип ташлайду» дәп һесаплап, шу йосунда һәрикәт қиливатиду», дәйду. Амма К.Сыроежкин өзиниң «хитай йолдашлирини» кәскин тәнқит қилмай, бәлки, достларчә уларға йеник тәнбиһ бериду.

Дөләтмәнлик мустәмликичилик турғусидики көз қараш шундақла Сыроежкинниң уйғурларға сода қилишни, нахша ейтишни, уссул ойнашни яхши билидиған, амма хитайлардин мустәқил һалда һаят кәчүрүшкә қабил әмәс хәлиқ сүпитидә тәңситмәслик билән мунасивәт қилишидиму ярқин көзгә челиқиду. К.Сыроежкинниң Һашир Ваһидий билән болған сөһбәттә: «Силәр сода қилишни, нахша ейтип, уссул ойнашни яхши билисиләр. Амма униңдин кейин немә болиду? Қандақ қилисиләр?» дегән сөзлири әйнә шуниңға аһаңдаш. Бу сөзләрниң уйғурлар үчүн камситиш екәнлигини ейтмиғанниң өзидә, қайта қуруш вақтида Кеңәш Иттипақи җумһурийәтлириниң мустәқил болушиға қарши болғанлар шу хил пикирләрни билдүргән еди. Шу чағда улар Москвасиз рус әмәс хәлиқләр өмүр сүрәлмәйду дәп ишинәтти, әмәлиятта болса, тамамән башқичә болди.

К.Сыроежкинниң ишчилар синипиниң вә илмий-техникилиқ зиялиларниң аҗизлиғи бу мустәқиллик йолидики тосалғулуқ дегән тәсәввури тамамән конириған ленинчә тәлимат болуп һесаплиниду. Мәлумки, өз мәзгилидә рус әмәс хәлиқләрдә тәрәққийпәрвәр ишчилар синипи (кейинирәк илмий-техникилиқ зиялилири) моҗут болмиғичә, СССР хәлиқлириниң өз тәғдирини өзлири һәл қилиш һоқуқини әмәлиятта җарий қилиш мүмкин әмәс, дәп һесаплинатти. Ишчилар синипи билән илмий-техникилиқ зиялилар әһлиниң йетилип чиқиши дөләтниң кәлгүсидики тәрәққият амили болуши мүмкин, амма у мустәқил дөләтниң пәйда болуп, шәкиллиниши үчүн зөрүр болған шараитни яриталмайду.

Биз сәясәтшунаслиқ пәнлириниң доктори К.Сыроежкиндин Шинҗаңдики этникилиқ зиддийәтләрниң сәвәплиригә аит һәртәрәплимә чоңқур тәһлил-пикирләрни аңлашни халиған болар едуқ. Униң орниға гезитханларға биртәрәплимилик, ғәрәзгә толуп-ташқан мәзмундики вақиәлик тәпсилатлири тәғдим қилинған. Этникилиқ зиддийәтләргә берилгән униң баһасида биз пәқәт һөкүмәтниңла изаһини көрәләймиз, амма униңда ШУАРдики уйғурларниң һәққаний ихтисадий һәм иҗтимаий әһвалиға мунасивәтлик тәһлилләр тамамән йоқ.

Шинҗаңдики вақиәләргә сағлам баһа бериш үчүн Үрүмчидики тоқунушларни «миллий-азатлиқ» һәрикәт сүпитидә қобул қилидиған уйғур «бөлгүнчилириниң» яки һәр қандақ зиддийәтни Хитайниң пүтүнлигигә дәхил йәткүзүшкә қаритилған бөлгүнчилик паалийәт дәп қарайдиған Хитай һакимийитиниң мәвқәсидә болуш шәрт әмәс. Һәқиқәтәнму, К.Сыроежкинға охшаш, Хитай һөкүмитиниң Шинҗаң ихтисадини көтиришкә қанчилик миқдарда мәбләғ бөлүватқанлиғи тоғрилиқ көп нәрсиләрни ейтишқа болиду. Амма йәрлик аһалиниң ихтисадий ислаһатлардин чәттә қеливатқанлиғини вә мәзкүр мәбләғниң интайин аз қисминила еливатқанлиғини қәйт қилишниму унтумаслиқ керәк. Раст, Хитай һөкүмитиниң йәрлик аһалини илмий-техникилиқ тәрәққиятқа җәлип қилиш чарилирини көрүватқанлиғиниму тилға алмай мүмкин әмәс. Амма бу чариләрниң уйғурларни ана тилида билим елиш һоқуқлиридин мәрһум қилиш бәдилигә әмәлгә ашурулуватқанлиғиғиму диққәт бөлгән орунлуқ. 2001-жилдин башлап, алий билим бериш ШУАРда толуғи билән хәнзу тилида жүргүзүлүватқанлиғи, кейинки вақитларда бу сәясәт мәктәпләрниму өз илкигә еливатқанлиғи К.Сыроежкинға мәлум болса керәк. Бу ШУАРниң 9 миллиондин ошуқ болған йәрлик аһалиси өз ана тилида алий билим елиш һоқуқидин мәһрум дегән сөз! Бу Хитай һакимийитиниң аста тәсир қилидиған минаси вә қариму-қаршилиқлар билән наразилиқларниң туғулушиға асас яритидиған чарилириниң бири болуп һесаплиниду. Әпсуски, Үрүмчидә йүз бәргән этникилиқ зиддийәтләрниң сәвәплирини айдиңлаштурушта интайин муһим әһмийәткә егә болған ШУАРдики уйғурларниң һаятидин елинған бу вә башқиму көплигән мисалларға мунасивәтлик тәһлилләрни биз К.Сыроежкинниң мақалисидин учриталмидуқ.

Абләт КАМАЛОВ,

тарих пәнлириниң доктори, профессор, Қазақстан Билим вә пән министрлиги Р.Сүлейменов намидики Шәриқшунаслиқ институтиниң баш илмий

хадими.