Тікелей эфир
Тікелей эфир
МАҢЫЗДЫ
  • АҚПАРАТ АҒЫНЫ
  • 30 Сәуір, 2020

Сөздерді бірге, бөлек, дефиспен жазу негіздері бойынша дәріс өтті

Латын графикасына көшу бойынша ғалымдардың дәрістері жалғасуда. Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің ONLINEda bol жобасы аясында Тіл саясаты комитетінің тапсырысымен Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы көпшіліктің сұранысы бойынша «Жаңа әліпби негізіндегі ұлттық жазудың жаңғыруы» тақырыбындағы онлайн дәрістердің екінші кезеңін өткізді. Бүгінгі онлайн дәрісті ҚР Үкіметі жанындағы қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру бойынша Ұлттық комиссияның Орфографиялық жұмыс тобының мүшесі – А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бас ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының докторы, профессор Құралай Күдеринова «Сөздерді бірге, бөлек, дефиспен жазу негіздері» тақырыбында өткізді. Онлайн дәрісте жазудағы таңбалардың дыбыстық (фонема) және дыбыстық емес (бас әріп, кіші әріп, босаралық, сызықша, үтір, нүкте, нүктелі үтір, леп, сұрау белгілер, абзац, қалың, курсив, әртүсті бояулы әріптер) түрлері талқыланып, арнайы талдау жасалды. Тыңдаушыларға сөздердің бірге және бөлек таңбалану уәждері туралы кең көлемде мағлұмат берілді. «Бірге, бөлек, дефиспен жазу сөздердегі мағыналық жылжу, ауысу, жалпылану, тарылу сияқты өте баяу процестерді таңбалайтын дыбыстық емес графикалық белгіге жатады», - дейді ғалым. Сөздер табиғи жолмен және жасанды жолмен бірігіп, толық мағынаға ие болады және біріккен сөздер емлесі жазу тәжірибесінде тұрақтануы үшін орфографиялық сөздікте тіркеледі. Мәселен, 1941 жылы жарыққа шыққан «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігінде» атқора, ауажайылу, бейпілауыз, боссөз, ботатірсек, бұлшықет, жертүбі, кешкетаман, белбайлау, қаракөк, қаракөлеңке, ашатұяқ, бақайқулық, бойұсыну, бөріойнақ, бұрнағыкүн, жертүбі, жіңішкеауру, кереқарыс, күретамыр, қаракөже, қасбатыр тәрізді сөздер бірге жазылса, 1948 жылы шыққан М.Балақаевтың «Емлесөздігінде» алауыздық, алажаздай, алакөлеңке, алакөз,аласапыран, алатаң, алағоржын, алтатар, алқара, алқызыл, арампейіл, аржақ, асырасілтеу, асықжілік, атсалысу, атүсті, ашықауыз, аяқалыс, аяқасты, ақжүрек, ақжарқын, бассалу, басыбайлы, басыбүтін, беломыртқа, кішіжүз, кішіпейілсөздері бірге жазылған. Ал 2001 жылдан бастап іс мәшинесі – ісмәшине, электр шамы – электршам, көрпе тысы – көрпетыс, іс парағы – іспарақ, іс қағазы – ісқағаз түрінде жазыла бастаған. Дәріс барысында осы тәрізді көптеген мәліметтер айтылып, ондай сөздердің бірге жазылу себебі түсіндірілді. Ғалым шаруашылық(ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы т.б.), ауру (сарауру, бас ауру, т.б.), сөз (баспасөз, құптау сөз т.б.), ақы (зейнетақы, айлық ақы, т.б.)тағы да басқа сөздермен тіркесетін сыңарлардың бірге немесе бөлек жазылу себептеріне арнайы тоқталды. Сонымен қатар, дефистің бірнеше қызметі болатыны көрсетіліп, мысалдармен дәйектелді. Мәселен, дефис сыңарлардың теңдігін, сыңарлардың жақындығын білдіретін таңба ғана емес, сөздің жартылай бірге жазылатынын білдіретін, әрі қосушы таңба. Сөздерді бірге, бөлек, дефиспен жазудың негіздеріжан-жақты талданып, тыңдаушыларға терең мағлұмат берілді.   Онлайн дәріс Facebook әлеуметтік желісінің ONLINEda bol тобында барлық тақырыпқа қызығушыларға тіклей эфирде көрсетілді. Барлығы 113 адам бейне дәрісті тыңдады.      

227 рет

көрсетілді

0

пікір
Алдыңғы мақала Қазақстанның ең ірі электр станциясы 2020 жылғы I-тоқсанды қорытындылады      
Келесі мақала Әлімжан Құртаев, сенатор: Экономиканың барлық саласына көмек, қолдау қажет

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *