• УЙҒУР АВАЗИ
• 26 Қыркүйек, 2011

Музыка сәнъитигә қошқан мунасип үлүши бар

Уйғур хәлқиниң музыка сәнъити бай вә хилму-хил. У қедимий дәвирләрдин тартип бүгүнки күнгә қәдәр узақ йолни бесип өтти. Шу җәриянда тәрәққий әтти, даириси кәңәйди. Әйнә шу мирасимизни сақлап, бейитишта вә тәрғип қилишта пешқәдәм сәнъәтчилиримиз көп әмгәк қилди. Шуларниң қатарида Сейитҗан Һәмраевниң исмиму пәхирлиниш билән тилға елиниду. У өз хәлқиниң нахша фольклорини, пьесилирини, дастанлирини, муқамлирини мукәммәл билидиған дәриҗигә көтирилип, хәлиқ һапизи дегән һөрмәтлик намға муйәссәр болған. Тохсәндин алқип, аләмдин өткән униң билән мән талай қетим һәмсөһбәттә болуп, муңдишип-сирдашқандуқ. Бешидин һәр хил сәргүзәштиләрни өткүзүп, көплигән тарихий вақиәләрниң шаһиди болған Сейитҗан акиниң һекайиси узун, қизиқ вә тәсирлик еди.

Сейитҗан Һәмраев 1911-жили Яркәнт шәһиридә сазәндиләр аилисидә дунияға кәлгән. Аниси Һенипәм дутар челишни яхши көрәтти, дадиси Сидиқҗан болса, саз әсваплирини ясашниң маһири еди һәм уларни иштияқ билән чалатти. Сәнъәтниң сирлиқ дунияси бара-бара уларниң оғлиниму мәптун қиливалиду. Дәсләп ата-анисидин савақ алған яш сәнъәткарниң қоллири тинмай мәшиқлиниш нәтиҗисидә саз пәдилиридә йорғилашқа башлайду. У шу чағлардила «Мәшуғум», «Гүләвлә», «Чим-чим әттим» дегәнгә охшаш нахшиларниң аһаңлирини хелила мукәммәл үгинивалиду. Өткән әсирниң башлирида жутта сәнъәтхумар адәмләр нурғун болуп, қәйәргә бармаң дутар, равап, тәмбир, сатар, нәй вә башқа әсвапларниң авази яңрап туратти. Мундақ муһитниң Сейитҗанға қилған тәсириму зор болди.

— Өткән әсирниң жигирминчи жиллири Яркәнт нахша-сазниң қайнимиға айланған җайдин болди, — дәп ейтқан еди мәрһум өзиниң бир сөһбитидә. — Бу йәрдә әҗайип сазәндиләр, нахшичи-һапизлар, чақчақчи-қизиқчилар һаят кәчүрүп, өзлириниң өчмәс излирини қалдуруп кәтти. Уларниң арисида болупму Үсүпҗан Ғаппаров, Надир ғеҗәк, Роза тәмбир, Җамий, Сидиқҗан Ғаппаров, Сәйдәм кор, Өмәрҗан Ғоҗашев, Рәхимҗан сатраш охшаш шәхсләрниң миллий сәнъитимизни риваҗландурушқа қошқан үлүши чоң. У жиллири Яркәнт — Ғулҗа арисида қатнаш очуқ болуп, җүмлидин сәнъәт ишқивазлириму бир-биригә берип-келип, көп нәрсиләрни үгинәтти. Сейитҗанму шу маһир әлнәғмичиләр билән биллә жүрүп, һәр хил баш қошушларда нахша-сазларни иҗра қилди, аддий хәлиқниң сәнъәт мәктивидә чиниқти.

Өткән әсирниң оттузинчи жиллириниң башлирида коллективлиқ егиликләрни қурушқа бағлиқ, Яркәнт тәвәсидиму қалаймиқанчилиқлар, тәтүр тәшвиқатлар овҗ алди. Униң ақивитидин қанлиқ тоқунушларму йүз берип, хәтәрлик һаләт һөкүм сүрди. Көңүллүк дәмләр вәһимә-тәшвишкә алмашти, җараңлиқ саз-нахшиларниң үни өчти. Адәмләр өз-өзидин үркүп, чегара атлап қечишқа башлиди. 1930-жили Сейитҗан акиниң ата-анисиму чегаридин өтүп, Ғулҗа шәһириниң Үч Дәрваза мәһәллисигә орунлашти. Ата-бала дәсләп яғашчилиқ кәспи билән шуғулланди. Шу жиллири Ғулҗа шәһиридә миллий сәнъәт хелила гүлләнгән дәвир еди. Сейитҗанму шу сәнъәт беғиға қәдәм тәшрип қилип, йеңи дунияға үзлиниватқан уйғур дияриниң бай сәнъитигә пүткүл вуҗуди билән һәвәс бағлайду. Униң маһир сазәндә-һапиз болуп йетилишигә хәлиқ сәнъити, мәшрәплири, нахшичи-сазәндиләр интайин чоң тәсир қилди. Болупму атақлиқ муқамчи-сазәндиләр Турдахун, Роза тәмбир, Һүсәйин тәмбир, Надир ғеҗәк, Абдулла думбақ, Үсүпҗан дутар, Савут сатар, Абдурахман чаң, Қасим нәй вә башқиларниң исимлирини мәрһум һәр қачан устази сүпитидә мәмнунийәт билән тилға алатти.

Сейитҗан Һәмраев әйнә шундақ атақлиқ сәнъәткарлар билән сорунларда, мәшрәпләрдә, той-төкүнләрдә қатар олтирип, нахша-сазларни иҗра қилиш арқилиқ көрнәклик сәнъәткарлар сепигә қошулди. Буниң өзи уни өткән әсирниң қириғинчи жиллириниң ахирилирида Ғулҗа шәһиридики сәнъәткарлар трупписиға елип кәлди. Мәзкүр труппиниң тәркивидә Һүсәйин тәмбир, Турсунмәһәммәт Насиров, Зикри Әлпитаев, Җалалидин, Қасимҗан Қәмбәрий вә башқиму көплигән атақлиқ сазәндиләрниң болуши, труппа ишини җанландуруп, шан-шөһритини көтәрди. Шу жиллири миллий мәдәнийитимиздә алаһидә бир тәвриниш, өсүш йүз бәрди. Сәһниләрдә «Пәрһат — Шерин», «Өгәй ана», «Чиң Модән» вә башқа спектакльлар қоюлуп, тамашибинларни мәһлийә қилған еди. Сейитҗан сазәндила әмәс, сәһнә қоюлумлирида өзигә берилгән қәһриманлар рольлириниму утуқлуқ орунлап, актер сүпитидиму өз қабилийитини тәнтәнә қазандурди. Сәнъәт саһасида әйнә шундақ җошқун илһам билән ишләватқан бир мәзгилдә бу яқтиму вәзийәт мурәккәпләшти. Тәғдирниң язмиши билән қериндашлар йәнә чегара атлап, Қазақстан дияриға өтүшкә мәҗбур болди.

1954-жили Сейитҗан Һәмраевниң аилиси Қазақстанға көчүп чиқип, Қарағанда вилайитиниң «Жаңа-Арқа» совхозиға келип орунлишиду. У жиллири бу яқтиму турмуш әнди-әнди яхшилинип келивататти. Һәммә йәрләрдә дегидәк әмгәк күчи керәк еди. Зеһни ойғақ Сейитҗан әйнә шу заман тәливигә бола, дутарни вақитчә қоюп, яғашчи болуп ишқа орунлишиду. Әмгәктә, җәмийәтлик ишларда паалийәтчанлиғини көрситиду. Икки жилдин кейин өз жути Яркәнткә көчүп келиду. Бу жиллири мәзкүр наһийәдә мәдәний-ақартиш ишлирини җанландурушниң әмәлий чарилири көрүлүвататти. Җүмлидин җай-җайларда сәнъәт һәвәскарлири коллективлири қурулувататти. 1957-жили Яркәнт шәһиридә тәшкил қилинған сәнъәткарларниң наһийәлик өмигигә мол тәҗрибигә егә Сейитҗан Һәмраевму тәклип қилиниду. Мошу коллективниң тәркивидә у нахшичи һәм сазәндә сүпитидә Қазақстанниң һәр хил шәһәрлиригә гастрольға чиқип, җумһурийәт бәдиий һәвәскарлири конкурслириға қатнишип, өзиниң маһаритини намайиш қилиду, Пәхрий ярлиқлар вә маддий соғилар билән мукапатлиниду.

Сейитҗан Һәмраев 1958 — 1959-жиллири Алмутидики «Қазақконцерт» йенидики уйғур ансамблида ишләйду. Униң тәркивидә көрнәклик сәнъәткарлар Рошәнгүл Илахунова, Мәхпир Бақиев, Абдунәби Манапов вә башқилар бар еди. Бу жиллири С.Һәмраевниң хәлиқ нахша-сазлирини иҗра қилиш маһарити техиму мукәммәллишиду.

Көрнәклик һапиз С.Һәмраев уйғур музыка фольклорини мукәммәл билидиған, қатари шалаңлашқан пешқәдәмләрниң бири болғачқа, шу жиллири сәнъәтшунас алимларниң диққитини өзигә җәлип қилиду. Өткән әсирниң 60-жиллириниң ахирилирида көрнәклик алим, сәнъәтшунас пәнлириниң доктори Тамара Әлибақиева хәлиқ һапизи Сейитҗан Һәмраев билән йеқиндин тонушуп, униң нахша-саз ғәзнисигә чоңқур чөкиду. Алимәниң беваситә ғәмхорлуғи түпәйли Сейитҗан ака сәнъәткарларниң, һапизларниң жуқури дәриҗидә өткән баш қошуш-учришишлириға тәклип қилиниду. Җүмлидин яркәнтлик һапиз 1981-жили Алмутида болуп өткән мәдәнийәт ядикарлиқлириға беғишланған җумһурийәтлик конференциягә делегат сүпитидә қатнишиду. Әнди 1984-жили баһарда С.Һәмраев Алмута шәһиридә өткән Шәриқ хәлиқлири эпоси музыкисиға беғишланған Пүткүл иттипақлиқ конференциягә иштрак қилип, сәһнигә чиқиду. Әйнә шу вақитта қазақ, өзбәк, түркмән, қирғиз, қарақалпақ, яқут эпослири музыкисиниң нәмунилири җараңлиған консерваторияниң залида тамашибинлар уйғур һапизи Сейитҗан Һәмраевниму алаһидә қизғинлиқ билән қарши алиду. Шуниму ейтиш керәкки, у шу жили СССРниң 60 жиллиғиға беғишланған фольклорчиларниң Пүткүл иттипақлиқ пленумиға қатнишип, сәһнидә иҗрачилиқ маһаритини намайиш қилиду. Йәтмиштин алқиған һапиз авазиниң йеқимлиқлиғи, тәләппузиниң тазилиғи билән делегатларни һәйран қалдуриду.

Сейитҗан Һәмраев уйғур музыкиси фольклориниң, муқамлириниң қедимий бай нәмунилирини әтраплиқ билидиған вә маһарәт билән орунлайдиған чоң сәнъәткар еди. Шуниң үчүн Т.Әлибақиеваниң тәшәббуси вә беваситә ғәмхорлуғи билән һапиз-муқамчи С.Һәмраевниң иҗрасида миллий нахшилар йезивелинди. Уларниң ичидә өзи иҗат қилған нахшиларму хелә бар