• АҚПАРАТ АҒЫНЫ
• 17 Қараша, 2025

Бюджет қаражаты қайда жұмсалып жатыр?

Қазіргі таңда Қазақстанда 2026 жылға арналған бюджет қалыптасып жатыр. Оның жобасында Қаржыминистрлігі кірістер 22,8 трлн теңге, ал шығыстар 27,2 трлн теңге көлемінде болатынын болжайды.

Қазақстандағы бюджет қаражаттары үкіметтіңбасымдықтарына сәйкес әртүрлі сектор мен бағытқа бөлінеді. Қазақстандағы бюджет қаражаттарының негізгібағыттары мыналар:

• Әлеуметтік қорғау және денсаулық сақтау;

• Білім беру;

• Экономикалық даму;

• Инфрақұрылым және көлік;

• Қауіпсіздік және қорғаныс;

• Ауыл шаруашылығы;

• Экология және қоршаған ортаны қорғау;

• Мәдениет және спорт;

• Мемлекеттік басқару;

• Мемлекеттік қарызды өтеу және мемлекеттікбағдарламаларды қаржыландыру.

Бұл қаражаттарға зейнетақы мен әлеуметтік төлемдер, медициналық жабдықтар мен дәрі-дәрмектер, денсаулықсақтау инфрақұрылымын дамыту және халыққамедициналық қызметке қолжетімділікті қамтамасыз етукіреді. Білім беру саласын қаржыландыруға мектептер мен университеттерді салу және жаңарту, педагогтарды даярлау, оқу бағдарламаларын әзірлеу және оқу құралдарын сатыпалу жатады.

Бюджет қаражаттары шағын және орта бизнесті қолдауға, инфрақұрылымдық жобаларды іске асыруға, инвестицияларды ынталандыруға және жұмыс орындарынқұруға бағытталады.

Инфрақұрылым және көлік саласы жолдар, теміржолдар, әуежайлар, порттар құрылысын және жөндеу жұмыстарын, сондай-ақ энергетика және сумен қамтамасыз етуинфрақұрылымын дамытуға жұмсалады.

Бюджет қаражаттары қарулы күштерді, құқық қорғауоргандарын қолдауға, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасызетуге және қылмысқа қарсы күресуге бөлінеді. Ауылшаруашылығын қаржыландыру ауыл шаруашылығыөндірушілерін қолдауға, тұқым мен тыңайтқыш алуға,субсидия беруге, ауыл шаруашылығы инфрақұрылымы мен технологияларын дамытуға бағытталады.

Бюджет қаражаттары табиғи ресурстарды қорғауға, экологиялық мәселелерді шешуге, ластануға қарсы күресугежәне экологиялық таза технологияларды дамытуғажұмсалады. Мәдениет пен спортқа арналған қаражатмәдени және спорттық іс-шараларды қаржыландыруға, спорттық нысандарды салу және жаңартуға, өнер мен мәдени бастамаларды қолдауға бағытталады.

Мемлекеттік басқаруға арналған қаражат мемлекеттікоргандардың қызметін қамтамасыз етуге, әкімшілікшығыстарға және мемлекеттік қызметшілердің жалақысынтөлеуге жұмсалады. Сонымен қатар, бюджет қаражаттарымемлекеттік қарыздарды өтеу, мемлекеттік дамуды жәнеәлеуметтік қолдауды қамтамасыз ететін бағдарламалардыіске асыруға да бағытталуы мүмкін.

Бұл Қазақстан бюджетінің шығыстарының жалпыбағыттары ғана. Бюджет қаражаттарының нақты бөлінісіүкіметтің биылғы жылдың басымдықтары мен елдіңэкономикалық жағдайына байланысты өзгеруі мүмкін.

Мемлекеттік бюджет қалай қалыптасады

2026 жылға арналған бюджет жобасында кірістер 22,8 трлн теңге деп жоспарланған. Оның 18,8 трлн теңгесі (яғни 80%) салықтар арқылы жиналады.

Ең ірі кіріс көзі — қосылған құн салығы (ҚҚС). Одан тек 10 трлн теңгеден астам қаражат жиналуы күтіледі. Салыстырмалы түрде, 2025 жылы ҚҚС-тан 6,5 трлн теңгекіріс күтілген. Бұл өсім, ықтимал түрде, 2026 жылданбастап ҚҚС мөлшерлемесінің 12%-дан 16%-ға дейінкөтерілетінімен байланысты.

Сонымен қатар, бюджетке негізгі кірістер келесі көздердентүспек:

• Корпоративтік табыс салығы (КТС) — 5,2 трлн теңге(2026 жылдан бастап бизнестің әртүрлімөлшерлемелері енгізіледі);

• Табиғи ресурстарды пайдалану төлемдері — 1 трлн теңге;

• Трансферттер — 3,6 трлн теңге.

Трансферт — мемлекеттік бюджетке қаражат аудару. Оләлеуметтік маңызды жобаларды қаржыландыруға, мақсаттытөлемдерге және шығыстарды жабуға қолданылады. Трансферт әртүрлі деңгейдегі бюджеттерден жүзегеасырылуы мүмкін. Олардың ішінде жергіліктібюджеттерден 879 млрд теңге аударылады.

Көп қаражат беретіндердің қатарында: Алматы - 492 млрд теңге, Астана - 125 млрд, Атырау облысы - 262 млрд.

Ұлттық қордан республикалық бюджетке трансферт 2,7 трлн теңге жоспарланған. Салыстыру үшін, 2025 жылдыңалғашқы алты айында қордан бюджетке 3,1 трлн теңгеаударылған, ал қор тек 1,8 трлн теңгеге толықты. 2024 жылықордан 5,6 трлн теңге алынған, бұл таза активтердіңшамамен алтыншы бөлігі.

Кеден төлемдерінен 2,3 трлн теңге, халықаралық саудағаарналған «басқа салықтардан» 94 млрд теңге жиналады. Салық емес кірістерден 330 млрд теңге күтіледі — мемлекеттік кәсіпорындардың дивидендтері, мемлекеттікмүлікті жалға беру, несие бойынша пайыздар және басқа да табыстар. Акциздерден 151 млрд теңге жиналмақ.

Бюджет жоспарына сәйкес, Қазақстанның мемлекеттікқарызы 2026 жылы 39,3 трлн теңгеден аспауы тиіс.

Мемлекеттік бюджет қаражатының жұмсалуы

Негізінен бұл бес әлеуметтік бағдарламаға бағытталады:

1. Денсаулық сақтау

2026 жылы денсаулық сақтау саласына 2,7 трлн теңгебөлінеді. Оның 2,4 трлн теңгесі әлеуметтік медициналықсақтандыру қоры арқылы жұмсалады — бұл МӘМСжүйесінің негізі.

• Тегін медициналық көмекке -19 млрд теңге;

• Қоғамдық денсаулық сақтау - 39 млрд;

• Балаларды емдеу және сауықтыруға - 1,5 трлн теңге;

• Медициналық инфрақұрылымды дамытуға жәнерезервке - 102 млрд;

• Денсаулық сақтау саласындағы мемлекеттік саясатқа - 46 млрд;

• Ғылыми зерттеулерге - 4,3 млрд теңге.

2. Әлеуметтік көмек

2026 жылы Еңбек министрлігіне 6,833 трлн теңге бөлінеді. Оның 6,805 трлн теңгесі жекелеген азаматтарға төлемдермен қолдауға бөлінеді. Қалған 26,9 млрд теңге еңбек жәнежұмыспен қамту саласындағы мемлекеттік саясат пен республикалық деңгейдегі әлеуметтік көмекке жұмсалады. 

3. Білім беру

• Білім саласына - 811 млрд теңге;

• Оқу-ағарту министрліге министрлігіне - 82 млрд (оныңішінде мектептердің қолжетімділігін қамтамасыз етуге57 млрд, техникалық мамандар дайындауға 6 млрд, мұғалімдерді қайта даярлауға 10 млрд, білімсаласындағы саясатты жасауға 6 млрд);

• Ғылым және жоғары білім министрлігіне - 588 млрд, студенттерді оқытуға және университеттерде мамандардаярлауға;

• Қалған қаражат басқа салалардағы қызметкерлердіңбіліктілігін арттыруға арналған.

4. Көлік және жолдар

• Көлік министрлігіне - 738 млрд теңге (жолдардыдамытуға 48 млрд, жөндеуге 44 млрд теңге бөлінеді);

• LRT (әуежайдан жаңа теміржол вокзалына) - 66 млрд;

• Қалалық рельсті көлікті дамыту - 20 млрд;

• Теміржол саласына: әлеуметтік маңызды бағыттардысубсидиялау - 66 млрд, 

• Вагондарды лизингке беру - 86 млрд;

• Әуе рейстерін субсидиялау - 6 млрд;

• Мемлекеттік мүлікті сенімгерлік басқаруға беру - 263 млрд;

• Шекарада жаңа өткізу пункттерін салуға - 106 млрд.

5. Қоғамдық тәртіп

• Қауіпсіздікке - 1,4 трлн теңге;

• Ұлттық қауіпсіздік комитетіне - 672 млрд;

• Ішкі істер министрлігіне - 500 млрд (құқық тәртібі мен қауіпсіздік - 351 млрд, түрмелер мен түзету мекемелері- 95 млрд, қылмыскерлерді іздеу - 22 млрд, жүргізушікуәліктері, жеке куәліктер және автонөмірлер - 27 млрд);

• Қорғаныс және қауіпсіздікке - 1,4 трлн (төтеншежағдайларды жою және әскери даярлықты қамтамасызету).

Мемлекеттік аппаратқа қанша жұмсалады

Бюджетте бірнеше трлн теңге қарастырылған:

• Үкімет резерві - 500 млрд;

• Кабинет жұмысына - 4,8 млрд;

• Мемлекеттік органдар мен саясатты қалыптастыруғашамамен 1 трлн;

• Мемлекеттік қарызды қызмет көрсетуге - 3,5 трлн;

• Субвенцияларға - 5 трлн (республикалық бюджеттенаймақтық бюджеттерге бағытталған қолдау).

2026 жылы ең көп субвенцияны Түркістан облысы (1,137 трлн), ең азын Павлодар (5,8 млрд) алады. Астана, Алматы, Атырау облысы донор болғандықтан, олар ештеңе алмайды.

Материалда ҚР Қаржы министрлігінің жобалық деректеріқолданылды. Бюджет жобасы Мәжіліс арқылы бекітіліп, Парламентте бір ай ішінде қаралады.