• УЙҒУР АВАЗИ
• 30 Мамыр, 2011

Маарипимиз тәғдири һәммимизни ойландуруши керәк

Милләт сүпитидә сақлинип қелишниң бирдин-бир амили — миллий маарип. Бу мәшһур дөләт әрбаби Абдулла Розибақиев вә униң сәпдашлириниң хәлқимизгә қалдурған бебаһа мәнивий байлиғи, жүрәк аманити һәм мәңгүлүк вәсийити. Амма биз, уйғур зиялилири, бу байлиқни асраватимизму? Мундақ дейишимниң сәвәви, маарипимизниң бүгүнки тәғдири наһайити ечинишлиқ әһвалда. Раст, бу тоғрилиқ «Уйғур авази» гезитида көп йезиливатиду һәм җай-җайларда ашкарә ейтиливатиду. Болупму уйғур мәктәплиригә бериватқан балилар саниниң кәскин қисқириши милләтпәрвәр зиялиларни әндишигә селиватиду. Һәйран қаларлиқ йери, бу хил ечинишлиқ җәриян таза уйғур йезилирида овҗ еливатиду. Биз, зиялилар, «шәһәргә қариғанда йезиларда урпи-адәтлиримиз сақлиниду, тилимиз риваҗлиниду» дәп ишәшлик жүрүптимиз. Ахирқи нәтиҗидә бепәрвалиғимиз өзимизгә чоң зиян елип келиватқинини туймаптимиз.

Һәммидин ечинарлиғи, Уйғур наһийәсидики бәзи таза уйғур йезилирида рус синиплиридики балиларниң сани кәскин өскән. Уйғур синиплири болса, чөлдәрәшкә башлиған. Ана тилида оқуватқан балиларниң умумий сани интайин төвән, йәни 10 — 15 пайизға аранла йетиду. Амма Уйғур наһийәсигә қариғанда, Челәк йезисидики әһвалимиз техиму начар. Булар өз ара келишивалғандәкла. Ким кимни «үлгә» тутуватиду, намәлум. Һәр һалда, Байсейит йезисида Исмайил Тайиров намидики уйғур мәктиви бар. Бу бизниң пәхримиз. Челәк вә униң әтрапидики йезиларниң бирдин-бир маарип түврүги. Мундақ мәктәплиримиз Яркәнт тәвәсидиму моҗут. Билал Назим вә Хелил Һәмраев намидики миллий мәктәплиримиз шулар җүмлисидиндур. Мәзкүр мәктәпләргә балилирини бәрмәйватқан ата-аниларниң сәлбий һәрикити җенимизға патмақта. Әмгәкчиқазақ наһийәсиниң Байсейит йезисида вә Алмута шәһириниң Заря Востока мәһәллисидә айрим ата-анилар мәхсус автобус яллап, балилирини (арилиғиниң жирақ болушиға вә чиқимиға қаримай) рус синиплириға апармақта. Уларниң оқуш сүпити билән кари йоқ, балилириниң қандақ оқуватқанлиғидинму хәвири йоқ. Рус тилиниң қоллиниш даириси жилдин-жилға қисқираватқинини көрүп туруп, йәнә немишкә балилиримизни өз ана тилимизда оқутмаймиз. Шәхсән мән Яркәнт шәһиридә мундақ болиду дәп һәргиз ойлимиған екәнмән! Буни аз дегәндәк, Уйғур наһийәсиниң Чоң Ақсу йезисидики оттура мәктәпниң мудири Тохтахун Қадировниң «Биздә рус синиплири бесим», дәп мәтбуатта қәйт қилиши бизни һәйран қалдурди. Өз вақтида Ғоҗәхмәт Сәдвақасов охшаш жирик намайәндилиримиз йетилип чиққан тәвәрүк жут аһалисиға немә көрүнди? Мәшһур уйғуршунас алимимизниң намиға намувапиқ ишларниң овҗ алғинини қандақ чүшиниш керәк? Челәк тәвәсидики Абдулла Розибақиев намидики таза уйғур мәктивиниң кейинки жилларда қош тиллиқ билим дәргаһиға айлиниши, шу йәрдики җамаәтчиликкә, йәрлик зиялиларға аброй елип келәмду?

Җумһурийәтлик Уйғур мәдәнийәт мәркизи йенидики Маарип кеңишиниң һәм йеңи тәшкил қилинған «Уйғур мәктәплирини қоллап-қувәтләш» җәмийәтлик фондиниң президенти Алимҗан Тиливалдиниң тәкитлишичә, Уйғур вә Панфилов наһийәлиридә рус синиплирида оқуватқан балилиримизниң умумий сани өсүп, 50 пайизға йеқинлашқан болса, Әмгәкчиқазақ вә Талғир наһийәлиридә бу көрсәткүч 70 пайиздин ашқан. Мәзкүр наһийәләрдики жигирмидин ошуқ мәктәптә уйғур синиплириниң балилири кәскин азийип, йепилиш гирвигигә келип қалған. Кейинки бәш-алтә жил ичидә уйғур синиплирида билим еливатқан балилиримизниң сани 50 пайизға қисқириған.

Шуңлашқиму бүгүн зиялилиримиз алдида «Немә қилиш керәк?» дегән соал җиддий туриду. Йә миллий маарип саһасида қол йәткүзгән утуқлиримиздин ваз кечимизму? Бир әсиргә йеқин вақит җәриянида риваҗланған миллий маарипимизниң чириғини өчирип қоярмизму? Қазақстан өз мустәқиллигини җарий қилғандин кейин, мәктәплиримиз бириниң кәйнидин бири ечилған еди. Толиму хошал боливедуқ. Бу ишниң бешида хелила нурғун зиялилиримиз туруведи...

Мошу җәриянда Алмута шәһириниң Заря Востока мәһәллисидиму иҗабий өзгиришләрниң йүз бәргәнлигини көпчилик билиду. Бу йәрдә улуқ алим Мурат Һәмраев намидики уйғур мәктиви ечилип, нурғунлиған қара көзлиримиз ана тилида билим елишқа башлиди. Бу болса миллий маарипимизниң җошқун тәрәққий қиливатқинидин далаләт берәтти. Растини ейтқанда, мәзкүр мәктәпниң уйғур синиплирини көпәйтиш зиялилиримизға асан чүшмигән еди. У дәвирләрдиму хелила қийинчилиқларни баштин кәчүргинимиз һәқиқәт. Амма ата-аниларниң қәлбигә йол тапқан едуқ. Уларму бизни қоллап-қувәтлигән. Биз һәр жили мәктәпкә баридиған балиларниң умумий санини елип, уларниң һәммисини дегидәк уйғур синипиға җәлип қилаттуқ. Алди билән көп балилиқ аилиләргә соғиларни тапшураттуқ. Һәптисигә бир қетим уйғур хәлқиниң тарихи факультатив дәрис сүпитидә оқутулатти. Әрәп графикиси асасидики уйғур йезиғини үгинимән дегүчиләргиму имканийәт яритилған еди. Буниңдин ата-аниларму чәттә қалмиған. Үч жил ичидә мәктәптә билим еливатқан балиларниң сани 600дин ешип кәткән еди. Биз мәктивимизниң инавитини ашуруш үчүн хәлқимизниң көрнәклик мәдәнийәт әрбаплирини, атақлиқ сәнъәткарлирини, сөйүмлүк язғучи-шаирлирини тәклип қилип ата-анилар билән биллә сөһбәтләрни уюштураттуқ. Ата-анилар, мәктәп коллективи һәм оқуғучилар хәлқимизниң пәхри, иптихари болған мәрһум Қуддус Ғоҗамияров, Зия Сәмәди, Турған Тохтәмов, Һаким Мәшүров охшаш миллий маарип җан көйәрлири билән учришишқа муйәссәр болуп, өзлирини қизиқтурған мәсилиләр әтрапида пикирләшкән еди. Ярқин намайәндилиримизниң тәвәллудлири уюштурулуп, балиларни мәнивий җәһәттин тәрбийиләшкә алаһидә әһмийәт бериләтти. Бу хил чарә-тәдбирләр, башқа мәктәпләргә охшаш, кәң-таша һойлиларда яки болмиса, чоң залларда уюштурулғини йоқ. Әксичә, тар бөлмиләрдә өтәтти. Амма мәктәп һаяти қайнақ, коллективимиз инақ еди. Шуңлашқиму биз мәктивимизни миллий мәдәнийәт очиғиға айландуралидуқ дәп ишәшлик ейталаймиз. Ата-аниларға йәнә чоң үлгә- ибрәт болған нәрсә, муәллимләрниң өз балилирини уйғур синипиға бериши еди. Башқичә болуши һәм мүмкин әмәс еди. Амма бизни наһийәләрдики нурғунлиған муәллимләрниң өз балилирини ана тилида оқутмайватқанлиғи наһайити әпсусландуриду. Бизниң жутта той-төкүн, нәзир-чирақ вә яшларниң учришишлири өтүп туратти. Әйнә шундақ сорунларда алди билән шәртлик рәвиштә мәктивимиз тоғрилиқ сөз болатти. Шуңлашқа у жиллири һәммә мәшрәп әһли балилирини уйғур синипиға йетәкләп келәтти. Илгири русчә оқуған нурғунлиған жутдашлиримиз бара-бара «рус мүҗәзлик» адитини ташлиди. Балилирини рус мәктәплиригә беридиған ата-аниларниң сани кәскин қисқарғанди. Җамаәтчиликниң интилиши, миллий кәйпияти шунчилик жуқури едики, уларниң мәблиғи һесавиға қошумчә беналар селинди, униң әтрапи қоршалди, мәктәпкә бериватқан маддий ярдәмләр һеч бир үзүлгини йоқ. Биз, муәллимләр коллективиму, қарап олтармидуқ. Балилар сани кәскин көпәйгәнликтин, балиларни икки сменида оқуттуқ. Шуниң үчүн мәктивимизни жут меһри билән жуғирилған маарип очиғи дәпму атишатти.

Инглизларниң ейтишичә, «Ғәпләттә қалған милләтни охитиш үчүн алди билән униң тарихини тикләш керәк». Демәк, тарих йоқалса яки риваҗланмиса, миллий әнсизчилик техиму күчийиду. Униңдин нери болуш үчүн ениқ әмәлиятқа көчүш керәк. Униңсизму вақит өтүп кетип бариду. Биз, уйғурлар, үчүн миллий маарип пешиваси, мәрһум Әнвәр Һаҗиев ейтқандәк, миллий маарип — умумий хәлиқ мәсилисигә айлиниши керәк. Әгәр бу мәсилә иҗабий һәл қилинмиса, у чағда милләт истиқбали һәққидә пикир қилишниң өзиму орунсиздур.

Музәппәр ЗАЙИТОВ,

пешқәдәм устаз.