• УЙҒУР АВАЗИ
• 18 Шілде, 2011

Әшу бир күнләр...

Йәһия ТАЙИРИЙ

(һекайә)

Қаһарларниң һойлиси алдидин йоған бир өстәңдә су ақатти. Су тағдин келиватқини үчүнму шиддәтлик, шавқунлуқ еди. Шуңлашқа өстәң бойидики кишиләр бир-бири билән вақиришип сөзлишәтти. Өстәңниң күн чиқиш тәрипи төпилик болидиған. Мәлә адәмлириниң көпчилиги бир бригадиға бирлишип, шу йәрдә деханчилиқ қилатти.

Қаһар бала чағлирида дадисини әгишип, бу тәрәпләргә кәлгәндә, көңли анчила бир ечилип кәтмәтти. Ундақ болғини, бу йәрдә ишләватқанларниң һәммиси дегидәк чоң яштики кишиләр еди. Уларниң қоллирида йоған кәтмән. Бәзилири шу кәтмән билән йәр чанап, ериқ тартатти, айримлири төвәндә еқиватқан өстәң сүйини төпиликкә елип чиқиш үчүн ясалған ериқ әтрапида тиним тапмай ишләтти.

Деханларниң арисида Гүлпәмниң дадиси Мәһәм дегән киши дәм елиш күнлири ясинип, таринип жүрүшни яхши көридиған хушчақчақ, очуқ көңүл адәм еди. Мабада көзи Қаһарға чүшүп қалса, «Һә, күйоғул, Гүлпәмгә өйләнгидәк мал-дуния топлидиңму?» дәп чеқишатти. Қаһар бу сөзләрниң мәнасиға йәткидәк яшта болмисиму, лекин көңлиниң бир йеридә қандақту-бир хошаллиқниң җошқунлиниватқанлиғини сезәтти.

Қаһар төпиликкә чиққан чағлирида, униң йеза тәрәпкә йүзләнгән қаптилида олтирип, жутини тамашә қилишни яқтуратти. Бу пәйттә, әң алди билән, жирақтин ақ жиптәк тартилған чоң йол көзгә көрүнәтти. Бир йәрләргә кәлгәндә, мәлигә тартилған йол ечилатти. Мәлиниң терәклик қойниға улашқандин кейинла, у көздин ғайип болатти. Мана шу йәрдин мәлә турғунлириниң һойла-җайлири башлинатти. Уларниң арисида мәктәп, кейинирәк селинған мечитниң мунариси һәмдә егиликниң башқуруш идариси хелила көркәм вә сөләтлик көрүнәтти. Йезиниң күн петиш тәрипиму дөңлүк болуп, мәлә қәбирстанлиғи шу тәрәптин орун тапқан. Мәлидин чиқип кәлгән йол мана шу йәрдики тақирлиқтин өтүп, тағ ичигә кирип кетәтти.

Бир қаримаққа ихчам, пешаниси иллиқ, ават йеза. Бирақ Қаһар үчүн өзлири яшаватқан қора-җай, униң әтрапи вә ишиги алдидин еқип өтидиған өстәң йезиниң әң гөзәл, әң мәнзирилик җайи һесаплиниду.

Улар мәлиниң жуқури тәрипидики төрт ханилиқ өйдә яшатти. Һойлиси кәң вә азадә еди. Һойлиниң шимал тәрипигә созулған беғи хошниси Мәһәмләрниң һойлисиға берип тақилатти. Мана шу йәрдә адәм патқидәк йочуқ болидиған. Уни ачқан вә шу йәрдин тинмай қатнап туридиған Гүлпәм еди. Қиз шу чағлардила сағлам, бодруқ өсүвататти. Қариқумчақ кәлгән, көзлири ухлап қелишқа тайин тапқандәк хума, ғунчә бой, қошма қара қаш, дайим күлүпла жүридиған бу қиз оғул балиларға охшаш тинимсиз вә шоқ еди. Қоюқ, сағуч чачлириму өзигә бәк яришатти. Аниси һәр күни дегидәк жуюндуруп, чачлирини чирайлиқ қилип өрүп, кочиға ойниғили чиқиратти. Көп өтмәй, ушшақ өрүлгән чачлири чугулуп, көйнигиниң алди етиги жуқуриға, кәйни етиги пәскә саңгилап, ғәлитила бир көрүнүштә өйгә қайтип кирәтти. Ятар алдида анисиниң әтрапини пеқирап, хилму-хил соалларни қоятти. Уйқиси кәлгәндә, тоғра кәлгән йәрдила түгүрлинип ухлап қалатти. Әтигәнлиги болса, жутдашлири қой-калилирини падиға қошуп қайтқандин кейинла орнидин туратти. Әснәп, керилип, ишигиниң алдидики көтәктә олтиривелип, хиял сүрәтти. Пәқәт анисиниң зори биләнла әтигәнлик чейиға олтиратти.

Гүлпәм шу хилдики көрүнүшлири билән башқиларға калампай, һаңвақти көрүнәтти. Шундиму һеч ким униңдин чәтнимәтти. Пурсити кәлсә, йениға келивалаттидә, сөзгә салатти. Ундақ болғини, қиз әшу йешида нери-бери ишларни таразиға селишни биләтти. Улардин хуласә чиқирип, худди чоң кишиләрдәк пишилдүрүп, һетиқимай сөзләшни биләтти. Мабада шундақ чағда бирәси униңға ишәнчисизлик билдүрсә яки болмиғур сөзләрни қилип қойса, орнидин чачирап туруп кетәтти. Қаршисидики кишиниң ким болушидин қәтъий нәзәр, көзлиригә тик қадалғиничә җавулдап кетәтти.

Қаһар Гүлпәмниң шу қилиқлирини есиға алғанда, ихтиярсиз мону бир вақиәни әсләйду. Гүлпәм бир әтигәнлиги орнидин турупла һелиқи йочуқтин Қаһарларниң беғиға өтти. У йәрдин баққа қаритилған деризиләрниң бириниң алдиға келип: «Қар! Ойниғили чиқамсән, чиқмамсән?» дәп вақириди. Қаһар қизниң авазини аңлап, орнидин турмақчи болуведи, аниси йол қоймиди. Алдирап деризиниң алдиға кәлдидә, Гүлпәмни өйгә тәклип қилди. Қиз ичкиригә киргән болсиму, босуғидин нери өтмиди:

— Қар, бүгүн бәк незиқап кәттиңғу, ойнаймизму, ойнимаймизму?

— Һой қиз, — униң сөзини бөлди Қаһарниң аниси. — Баламниң етини немишкә тоғра атимайсиз. Униң ети Қар әмәс, Абдуқаһар яки Қаһарҗан. Буни немишкә чүшәнмәйсиз?

Дәрвәқә, қиз Қаһарниң исмини бәк алдирап ататти. Шуңлашқиму «һа» боғум «қа» боғуми билән «р» һәрипиниң арилиғида аталмай қелип, «Қар» болуп аңлинатти. Һә, бу Қаһарниң аписиға яқматтидә! Бирақ Гүлпәм у яқниң чирайидики ясалма рәнҗиштин қилчә чөчүгини йоқ. Қоллирини белиға тиригән пети, җиддий рәвиштә:

— Қар десә, сири чүшүп кетәмдекән? — авазини көтәрди Гүлпәм. — Ундақ болса, адәмниң ағзиға лиқ кәлгидәк Турған, Турсун, Махмут, Әхмәт, Рәхмәт дегән атларни қойсаңлар болмамду! Қара техи, һәммә әйип өзидә турса, қап елип маңа есилғинини. Һәй, Қар, немишкә үн чиқармайсән, ташниң бойида ойнаймизму, йоқму?...

Гүлпәм тилға алған таш өстәңниң күн чиқиш тәрипидики қирда ғодарап туратти. Униң егизлигиму, йоғанлиғиму қәдимкидәк бир өйниң орнини алатти. Бу ташниң бу йәргә қачан һәм қандақ сәвәплар билән келип қалғинини һеч ким билмәйду. Чоңларниң ейтишиға қариғанда, уларму бала чағлирида униң әтрапида һәр хил оюнларни ойнаптекән. Силиқ, дайим пақирап туридиған бу қара таш мәлә балилириниң ойнап тоймайдиған оюнгаһиға айланғанлиғи һәммигә мәлум. Гүлпәм билән Қаһар бу әтрапқа ойниғили кәлгинидә, «Шәһәр ясаш» оюниға киришип кетәтти. Улар «турғузған» шәһәр өйлири нәм топидин, қуруп қалған ушшақ яғачлардин ибарәт еди. Һәр хил түрдики, һәр хил көрүнүштики имарәтләрниң арисидин кочилар, ериқ-өстәңләрни чиқириш ишлири балиларға толиму тәс, лекин бәкму көңүллүк билинип кетәтти.

Уларниң ойнап зерикмәйдиған иккинчи бир җайи — Қаһарларниң беғидин чиқидиған булақ еди. Булақтин сирғип аққан су инчикә ериқ шәкилләндүрүп, өстәңниң сүйигә қошулуп кетәтти. Шу ериқниң икки қасниғини қоюқ кокатлар қаплиған еди. Балилар уларниң арисидин төрт қулақ издәтти. Көзи билән қоллири кокатлар арисида болсиму, көңлиниң бир йеридә тәләй қайсиду кокатниң далдисиға мөкүвалғандәк билинип кетәтти. Ейтишларға қариғанда, киши издигән төрт қулиғини тапидиған болса, шу заманниң өзидә бәхит-саадәт әта қилғучи ғәзниниң ичигә шуңғуп, дунияда тәңдиши йоқ әң бәхтияр кишигә айлинармиш.

Хуласә калам, Гүлпәм шундақ күнләрниң биридә издигән төрт қулақни тапти. Ички дуниясини аян қилғучи бир нида билән: «Халайиқ, мән төрт қулақни таптим. Мән тәләйлик, мән бәхитлик!», дәп вақириған бойи кочини пир айланди. Ахири аписиниң алдиғиму кирип кәлди. Әпсус, шу күни өйдә аписиниң бар-йоқлуғини һеч ким билмиди. Бар болған һаләттиму, «тәләйлик» қизини қандақ күтүп алғанлиғи намәлум. Әлниң билгини шу болдики, аридин йерим саатчә өткәндин кейин, Гүлпәм өйдин солашқан һалда чиқиду. Буниңдин сәл илгири егиз көтирилгән бармақлириниң учида өзини шаһанә сәзгән төрт қулақ ғәзәптин һимирилгән алиқанларниң арисида моҗулған еди. Қиз үмчәйгән бир қияпәттә, қәдәмлирини еғир ташлап, мәлиниң қайсиду тәрәплиригә силҗиғиничә ғайип болди.

Қисқиси, мана шу күндин етиварән, қиз булақ бешиға кәлмәйдиған һәм төрт қулақ тоғрисида ағзиниму ачмайдиған болувалди. Буниң мәнасиға йетәлмигән Қаһар қизға ичи ағрип жүрсиму, лекин үмүтварлиқни қолдин бәрмәй «тәләй издәш» адитини ташлимиди. Хәйрият, ахири уму төрт қулақ тапалиди. Худди Гүлпәмдәк, төрт қулақ қондурулған бармиғини егиз көтәргиничә, кочини пир айланди. Учриған кишиләр уни бәхтиярлиғи билән тәбрикләтти. Лекин Гүлпәм еғиз ачмиди. Адитичә, өстәң бойидики қара ташниң бойида сәйлитип жүрүвәрди. Амма униң Қаһарни ялғуз ташлиғуси, униң буруқтум болуп жүрүшлирини көргүси кәлмәтти. Бир амал қилип, авалқидәк айрилмай ойнашқа тиришатти. У бу арминиғиму йәтти. Бир күни өстәң бойидики чимәнликтә бир бағ қорайни бешиға қоювелип ятқан Қаһарниң қешиға келип созулди:

— Немишкә домсарап жүрисән? — үн қатти Гүлпәм.

— Домсайған сәнму яки мәнму? Сән төрт қулақ тапқанда, сениң билән тәң хошал болған едим. Амма мән төрт қулақ тапқанда, ағзиңни ечипму қоймидиңғу?..

— Униң немә пайдиси?

— Ваһ, — орниға олтарди Қаһар, — бу немә дегиниң. Өзәң «Төрт қулақ тапқан адәм хошал болуши керәк, үниниң баричә вақирап, әлгә җар селиш керәк», дегәндиңғу.

— У чағда һеч немә чүшәнмигән екәнмән.

— Һазир немини чүшәндиң?

— Апам маңа һәммини ухтурди…

Раст, Гүлпәм төрт қулақ тапқан күни аписи өйдә еди. У яқ дәсләп қизиниң көңлини қайтурғуси кәлмиди. Амма шундақтиму урсити кәлгәндә, бар һәқиқәтни ейтиш қарариға кәлди.

— Анам қизим, — деди ана Гүлпәмниң саддилиғиға көз йәткүзгәндин кейин. — Йешиңиз кичик болғини билән мәлидики талай оғул-қизларға қариғанда, әқиллик вә зерәк болуп өсүватисиз. Шундақ екән, әлниң көз-тилидин авайлаш керәк, дәп ойлаймән. У немә десиңиз, сиз мошу күнгичә төрт қулақ тапқанла кишини тәңдиши йоқ бәхитлик, тәләйлик дәп ойлидиңиз. Сизни шу ишәнчигә көндүрүп, өстүргән өзәм едим. Чүнки һаятта һәммә нәрсә пәқәт «Яхши нийәт йерим дөләт» еқидиси билән қурамиға йетиду. Яш улғийип, әқил тапқандин кейинла, адәм мәсилиниң назук тәрәплиригә көз йәткүзиду. Чүнки бу ялғанчи дунияниң сир-әсирари ахири бир пәллигә йәткәндила айдиңлишиду. Сизни ишәндүрүп, һаман алға дәвәт қилған нәрсиниң һәммиси қуруқ арзуға айлинип қалиду. Әслини алғанда, кишини муратқа йәткүзидиған асасий күч — арзу-арманла болуп қалмай, бәлки униңға йетиш үчүн билим, әмәлий һәрикәт муһимкән. Бу һәқиқәтни жираққа бармай, дадиңизниң һаятидинла көрүшкә болиду. Дадиңизниң мошу мәлидә һәммидин көп төрт қулақ тапқанлиғини вә әл арисида «Мәһәм тәләйлик» дәп нам алғанлиғини өзиңиз яхши билисиз. Әмәлиятта у әшу чағларниң өзидә һәммидин тәләйсиз, бәхитсиз еди. Чүнки у ата-анисидин наһайити кичик қалди. Ич көйәр бирән-сәрән қериндиши болмиғини үчүн кишиләрниң қолиға қарап өсти. Җан беқиш үчүн Ғалҗатқа, Яркәнткә берип ишләшкә мәҗбур болди. Лекин бири икки болмиди, кепини тизидин ашмиди. Буниң сәвәвини билип жүргән чоңлар балиниң әқилгә толуватқан бир мәзгилидә «Тиләк башқа, йәтмәк башқа гәп», дегән еқидиниң сирини ачти. Дадиңиз мәхсәткә йетишниң асаси күч, һәрикәт вә билим екәнлигини чүшәнди. Шуңлашқиму өзлүгидин саватини чиқарди. Механизаторларни тәйярлайдиған мәхсус курста оқуди. Жут чоңлириниң сепидә жүрүп, ахири өзиму төртниң бири саналди. Бригада башлиғи болуп тайинланди, аброй-атақ тапти. Мошу һәқиқәтниң мәнасиға йәткән һалда сизгә ейтарим шуки, әнди қуруқ арзу-тиләкләр билән яшашниң вақти өтти. Балилиқ, өсмүрлүк дәвирниң һәр бир дәқиқисини ғенимәт билиш вақти кәлди. Буниң үчүн пәқәт тиришип оқуш, оқуп-билгәнни әмәлиятта тәдбиқ қилиш лазим. Сизниң дадиңиз мана шу һәқиқәтниң тегигә йәткән киши. Униң изи билән маңсиңиз, һеч қачан яман күндә қалмайсиз.

Гүлпәм бу сөзләрни шунчилик раван вә чүшинишлик қилип сөзләп келиветип, бирдин неминиду әслигәндәк, тохтап қалди. Қаһар униңға бир-икки қетим һәҗәплинип қариди. Новәттики қаришида «Немә болди, немишкә тохтап қалдиң?» демәкчи болуведи, қиз чоңқур улуқ-кичик тинивелип, сөзини давам қилди:

— Көрүватисәнки, мениң апам дадамни чин жүригидин яхши көрүдиған аял. Бирақ, немишкиду, дадам апамниң қәдригә йәтмәйду.

— У немә дегиниң?

— Өзәмму яхши билмәймән. Билидиғиним — дадам апамниң қәдригә йәтмәйду.

— Урамду?

— Урғининиму көргиним йоқ. Амма кечилири уларниң опур-топуридин ойғинип кетимән. Урамдекин, чимдамдекин, әйтәвир, дадам апам бечарини қийниғандәк қилиду. Апамға ичим ағрип, дадамға есилимән. Иккисини аҗратқан болуп, арисида йетивалимән. Мениң бу ишимдин һәр иккиси хошал болғандәк билиндию, бәри бир әтиси әтигәндә қарисам, мән йәнә өз орнумда ятқан болимән. Дадам билән апам, худди аридин һеч иш өтмигәндәк, қучақлашқиничә ятқини ятқан. Умумән бир нәрсиниң тегигә йетәлмәй жүримән.

— У немиду?

— Мәктәпкә барғинимда, чоң қизларниң арисиға кирип қалсам, пәқәт аңлайдиғиним — жигитләрниң гепи. Улар жигитләрни шунчилик бир сөйүнүш билән тилға алидекин, лекин буни биливатқан жигитләр йоқ. Улар һемишәм қизларниң қәдригә йәтмәйду. Чачлирини партиларға бағлап қоюп, қийнап жиғлитиду. Сәнму чоң болғанда, мени әшундақ қийнарсәнму һә, Қар…

— Яқә, йоқ гәпләрни қилмисаңчу.

— Мән саңа ишинимән, — ихтиярсиз Қаһар тәрәпкә өрүлүп ятти Гүлпәм. — Гепиң раст болса, мени қаттиғирақ қучағлап ятқина.

***

Һә, әнди бу ишлар өтмүш болуп қалди. Балилиқта адәттикидәк билинидиған сөз-һәрикәтләр жилларниң өтүши билән тәңдиши йоқ шерин хиялларға алмишип кетидиған гәпкән. Әслини алғанда, Гүлпәм билән Қаһар әшу бир пәсилниң әстин чиқмас хатирилик күнлирини шу петичә давамлаштурувериш ойида еди. Әпсус, һаят қанунийәтлири кишиниң райиға әмәс, кишиниң райини өзигә беқиндурғучи вә шу петичә шиддәт билән еқип барғучи ғалип дәрия екән. Униң бу һөкүми бу икки яшниң ойлиғанлиридин үстүн келип, тәғдиригә һеч қачан ойлимиған кәчмишләрни пүтти. Бир нәччә ай Қаһарниң еләң-селәң ағрип жүргән ата-аниси арқа-арқисидин вапат болди. Бу һал Қаһарниң бешиға чақмақ чүшкәндәк дәһшәтлик билинди. Әнди немә қилиш керәк? Шунчә кәң, азадә һойла-җайда Қаһарниң тикәндәк ялғуз қелиши мүмкинму?! Амма көп өтмәй, бу қийин соалға Қаһар Ташкәнткә ятлиқ болған һәдисидин җавап тапти. У яқ ата-анисиниң нәзирини берип болғандин кейин, һойла-җайни Мәһәмгә аманәткә қалдуруп, инисини өзи билән биллә елип кәтмәкчи болди. Амма бу гәп Қаһар билән Гүлпәмгә техиму дәһшәтлигирәк туюлди. Ундақ болғини, яш балилар тәғдирниң бу хилдики ғодур пүтмүшлирини хиялиғиму кәлтүргән әмәс еди. Улар бу сөзләр қулаққа йәткәнгә қәдәр таңниң тезирақ етишини тақәтсизлик билән күтәтти һәм бир-бириниң дидариға тоюп, күн патқичә қенип ойниғуси келәтти.

Гүлпәм Қаһарниң кишиләргә сәмимий вә һисдашлиқ билән беқишлирини яқтуратти. Шундақла ата-ана, холум-хошнилар алдида өзини тутушни билидиғанлиғиға зоқлинатти. Мәктәптә әлачи, мәлидә салам-саатлиқ, һәммә йәрдә һөрмәт-иззәткә еришкән бу балиниң һеч қачан өзини чоң тутмайдиғанлиғини, башқиларни тәңситмәсликни илләт сүпитидә тонуйдиған хисләтлирини қәдирләтти. Сөз-һәрикәтлиридинму салмақ байқилип туратти. Ялған сөзләштин, бәргән вәдигә вапа қилмаслиқтин қачатти. Балилиғидин тартип униң шу хилдики алаһидиликлири билән өзигә йеқин, һәтта җенидинму әзиз көридиғанлиғини вижданән һис қилип жүргән Гүлпәм үчүн әндики айрилиш асан туюлсунму?! Қаһарни халиған мәзгилидә көрәлмәйдиғанлиғини дилидин өткүзгинидә, орнидин туруп кәткинини вә Қаһарниң һәдисиниң алдиға дәрғәзәп кирип кәлгининиму сәзмиди:

— Қандақ бағри таш, аялсиз?! — җан-җәһли билән вақириди Гүлпәм. — Әнди биз бир-биримиздин айрилип қандақ яшаймиз.