• УЙҒУР АВАЗИ
• 25 Шілде, 2011

Чирайлиқ чинә пучулмисун десәк...

Һаятта кониримайдиған мавзуларниң бири қейинана билән келин арисидики мунасивәт.

«Мубарәк болсун, балаңлар чоң болуп өйгә келин елип кәпту», дегән тиләкләр ейтилғанда, «Бәхит дегән мошу болса керәк, қариғинә, оғлумниң сумбатиға келинимниң һөсүн-җамали қәвәтла яришипту, бир гүлниң қош ғунчилиридәк бәкму чирайлиқ», дегән ойлар бешиңиздин өтүп, хошаллиқтин бәһриман болисиз.

Һә, мана шу хошаллиқниң йүз бәргинигиму бәш ай толди. Яш келин күндилик тинимсиз һаят қойниға арилишип, өй тирикчилигигә чами кәлгичә киришип кәтти. Бирақ, сиздә дайим келиниңизниң ишиға көңүл тоймаслиқ пәйда болуп, рәнҗишлириңиз көпәйди. Бәзидә өзигә, бәзидә оғлиңизға ейтип, уни өзиңизгә лайиқлаштуруп, түзитивалғуңиз келиду. Дәсләптә келиниңизниң тәйярлиған тамақлири татлиқ, чайлири дәмлик болған болса, бүгүн униң қилған ишила әмәс, һәтта меңиш-турушиму сизгә яқмас болди.

«Оғлум бечарә буниң нәригиму көйүп өйләнгәнду. «Тонурға нан яқалмаймән», дәйду уялмай. Биз тонурға нан йеқип, кир жуюп, кәчки ғизаниму ейтип үлгирәттуқ. Таң сәһәрдә туруп, һойла-арамни сүпирип, сийирни сеғип, падиға һайдап, қейинанимиз билән қейинатимизни әтигәнлик чайға охитаттуқ. Һазирчу, һойлини өзәң сүпириватқан, чайни дәмләп келин-балини өзәң охитиватқан. Йә салимини түзүк бәрмәй, қапиғини түрүп чай ичип олтириду, техи». Мана мошундақ ойлар билән өзиңизни азаплап, һәр нәрсигә чечилип, өйниң бәрикити кетиватқанлиғиниму сәзмәй қалисиз. Келин болса, сизниң тез өзгәргәнлигиңизгә қарап, әнди қандақ мәвқәдә болуш керәклигини билмәй, беши қетип жүргәнлиги сизни қизиқтурмайду. Сиз холум-хошниларға келиниңизни яманлап берисиз. Улар, өз новитидә, бирни иккигә қошуп, келиниңизгә йәткүзүватқанлиғини ойлапму қоймайсиз.

Әнди бир дәқиқә өзиңизниң яшлиғиңизни көз алдиңизға кәлтүрүп көрүңа. Қейинаниңиз сизгә қандақ муамилидә болған? Әгәр яхши болса, сиз немишкә оғлиңизниң Алла қошқан җүптигә шундақ мунасивәт қилмайсиз? Әгәр, әксичә болса, яш келинниң әркин һаят кәчүришигә немишкә пурсәт яратмайсиз? Өзиңизниң арзулап тапқан ялғуз қизиңизниңму келиниңизгә охшаш һалда қаларини ойлимидиңизму? Чирайлиқ, әқиллиқ қизиңиз алий билимлик, бирақ тонурға нан йеқишни билмәйдиғанлиғи ухлисиңиз чүшиңизгиму кирмәйду. Киргән әлчиләргә «Мениң қизим университетни пүтәргән, өй тирикчилигини анчила билип кәтмәйду. Қизимни өй ишлириға буйруп, хорлап қоймаңлар, бешини һеч қачан иссиқ тонурға салмиған, сийир сағмиған. Шу еғир ишлар бизниңла бешимиздин өтсүнла», дәп өз көңлүңизни өзиңиз ясайсиз. Шу гәпләрни ейтиватқанда, қизиңиз билән қурдаш болған келиниңизни хапа қилип жүргиниңиз есиңиздин көтирилип қалдиму, йә?.

Һаятта шундақ қейинанилар билән келинләр баркин, улар ана-балидәк инақ, худди туққанлардәк, бир-биригә охшап кәткән. Бу аилидики ата-аниниң дана екәнлигигә рази болисиз. Әпсус, ундақ аилиләр бармақ билән санавалғидәкла аз.

Шу хилдики рәнҗиш, көңүл ағритишлар ахири яшларниң «аилә» намлиқ әнди-әнди қәд көтириватқан «мәмликитигә» өз тәсир-зәхмисини йәткүзмәй қоймайду. Ахири улар: «Өз ара тил тепишалмай қалдуқ», дегәнни банә қилип аҗришиду.

Өмүрни «чирайлиқ безәлгән алма гүллүк чинә», дәп қарисақ, қейинана билән келинниң өз ара мунасивити яхши болмиса, арида шу чининиң пучилидиғанлиғини һаятниң өзи көрсәтмәктә.

«Оғлимизни әркилитип қойдуқ...»

Товва, балимизға машина елип бәрсәк, уни бир күнгә қоймай сундурувәтти, — тойда олтарған аял көпчиликкә балисиниң сәргүзәштилирини ейтишқа башлиди.

— Әнди у машинини немә қилдиңиз? — сориди йенида олтарған аял.

— Орниға йеңини елип бәрмәкчи болдуқ, — деди аял түрини хелила мискинләштүрүп.

— Мәнму баламниң туғулған күнигә соға болсун, дәп машина елип бәргән едим. Бир күн әмәс, бир саатқа қоймай сундурувәтти. Һазир оюнчуқларниң һәммиси Хитайниң әмәсму, қуруқ хираҗәт чиқириштин башқа пайда йоқ, — дәп сөзгә арилаштим, мәнму.

— Һелиқи аял маңа һәйран болуп қариди:

— Балиңиз нәччә яшта?

— Биринчи синипқа бариду, әнди пәқәт китап елип беримән, — дедим сөзимни ясап.

— Һә, мениң балам 21 яшта, униңға алған машинам оюнчуқ әмәс, чәт әлниң «Ауди» маркилиқ машиниси.

Бар әһвални билмәстин сөзлигинимгә өзәм хиҗаләт болғиним билән алтунға көмүлгән бу җуганниң балисиға йәнә бир машина елип бәрмәкчи болуватқиниға һәйран болдум. 21 яшқа киргән бала әр йетип, өз күнини өзи көридиған мәзгил әмәсму?

— Балиңиз бир йәрдә ишләмду яки бирәр оқуш орнида оқамду? — соал нәзәридә қаридим сөһбәтдишимға.

— Яқ, ялғуз оғулни хелила әркилитип қойдуқ. Биз чүшәргән оқушларда оқумиди, һеч йәрдә ишлимәйду. Машина елип бәрсәңлар, таксистлиқ қилип җан бақаттим, дегәчкила елип бәргән едуқ. Униму оңшалмиди, өйләндүрәй десәм, техи кичик, — деди аял балисиниң ғемини қилип.

У йәнә бир нәрсиләрни ейтмақчи болуведи, бирақ сөзини яшанған бир аял бөлүвәтти.

— Мәнму қизим чоң болғанда, униң муәллим болушини арман қилған. Оқушқа чүшәрдим, әпсус, уни ташлап, кафеларниң биридә ишләп жүрәтти, өткән жили турмушқа чиқип кәтти. Товва, техи яш, нәгә алдиридекинтаң?

Тойға барсиңиз, турмушимизда йүз бериватқан хилму-хил көрүнүшләрниң гувачиси болуп қайтисиз. Бәзи бир параңларни той түгиши биләнла унтуп қалсиңиз, бәзилири нәччә күнләп хиялиңиздин чиқмайду.

Йәһудий хәлқи дунияға өзиниң даналиғи билән яхши мәлум. Мана шулар пәрзәнтлиригә мундақ услуб қоллинидекән: балиси билән сәйлә қилишқа чиққан ана, әгәр кочида мәс ятқан бирәр адәмни көрүп қалса, «Балам мону мәс кичигидә яхши оқумиған, шуңлашқиму чоң болғанда, һеч кимгә керәк болмай қалғанлиқтин, һарақтин башқини өзигә дост қилалмиған», дәп ейтидекән. Яки дуканда «Кәмпүт елип бәр», дәп анисиниң әсәбини қозғаватқан балини көрсә, «Мону бала бәкму тәртипсиз екән, мениң балам ундақ сәт қилиқ қилмайду», дәп балисиниң мундақ қилиқлириниң алдини алидекән. Демәк, ана балиға яхши билән яманни өзи айривелишни тапшуридекән. Тәбиәттиму җан-җаниварлар билән қушларниң балилирини мустәқил яшашқа өз угисида тәрбийиләйдиғанлиғи һәммигә мәлум.

Бирақ мошу бир аддий һәқиқәтни бәзилиримиз техичә чүшинәлмәй келиватимиз.

Маһарәт ИМИРОВА.

Чонҗа йезиси, Уйғур наһийәси.