• УЙҒУР АВАЗИ
• 25 Шілде, 2011

Изгүлүккә үндәйду

СССР парчилинип, Қазақстан өз мустәқиллигигә егә болғандин кейин динларға болған көз қараш өзгәрди. Илгири коммунизм идеологлири: «Дин хәлиқ үчүн әпийүн, у кишиләрниң аң-сезимини зәһәрләйду», дәп тәрғип қилип, һәр қандақ диний паалийәтләрни, қаттиқ чәкләп кәлгән еди. Мана, әнди мустәқил Қазақстанда, Худаға шүкри, ислам вә башқа динларға болған көз қараш иҗабий тәрәпкә өзгирип, кишиләрниң виждан әркинлиги Асасий Қанун — Конституциядә өз әксини тапти. Биз бу мақалимизда мусулманлар әмәл қилидиған муқәддәс «Қуръан Кәримниң» бәзи бир әдәп-әхлақ дәвәтлиригә, униң илим-пәнгә илһам берип, наданлиқни, әбгалиқни әйипләйдиғанлиғи, ислам дининиң пән-мәдәнийәтниң риваҗлинишиға тосалғу болмай, бәлки дайим уни қоллап-қувәтләшкә, кишиләрни билим елишқа давамлиқ дәвәт қилип кәлгәнлигигә, шундақла «Қуръан Кәримдә» алимларға берилгән имтиязлар билән уларниң мәҗбурийәтлиригә қисқичә тохтилип өтүшни мақул көрдуқ.

«Қуръан Кәрим» кишиләрни ойлинишқа, пикир-тәпәккүр қилишқа, Яратқучиниң дәвәт-һекмәтлирини әқил таразисиға селип, һаятқа тәдбиқ қилишқа чақириду. Пикир қилиштин мәһрум болған, издәнмәйдиған адәм «Қуръан Кәримдики» һекмәтләрдин бәһриман болалмайду.

Әзәлдинла барлиқ хәлиқләрниң тарихида мутәпәккүрләр, алимлар этика, әдәп-әхлақ һәққидә көп издәнди. Мәсилән, хәлқимиз будда диниға етиқат қилған дәвирдики будда әдәбияти билән хәлиқниң мәдәнийәт әнъәниси өз ара маслишип, бир жүрүш тәлим-тәрбийә нәмунилирини шәкилләндүрди. Бу һәқтә ШУАРлиқ әдип Абдулла Талип өзиниң «Уйғур маарипи тарихидин очерклар» дегән китавида буддизм дәвридики әдәбиятимизниң тәлим-тәрбийә нәмунилириниң муһим нуқтилирини төвәндикичә баян қилиду:

1. Һәр бир инсан хасийәтлик-пайдилиқ иш қилиши лазим.

2. Пәзиләтлик кишила хасийәтлик-пайдилиқ иш қилалайду.

3. Пәзиләт — чинлиқ, һисдашлиқ вә сехилиқтин ибарәт, қара нийәтлик пәзиләт һесапланмайду.

4. Пәзиләтлик киши әң бәхитликтур.

5. Билимдин, тәрбийидин, сехилиқтин вә яхшилиқтин мәһрум кишиләр мәхлуқ билән баравәрдур, улар әң бәхитсиздур.

6. Бай болушни тиләштин бурун, пәзиләтлик болушни тилә, чүнки бәхит билән амәт пәзиләттин келиду.

7. Кишиниң гөзәллигини униң пәзилити билән өлчә.

8. Сәвир-тақәт вә саплиқ өмүрни узартиду.

9. Һәқ-наһәқни айралайдиған инсан әң әқиллиқ инсан һесаплиниду.

10. Улуқ башламчилар тоғра нийәтлик кишиләрдин келиду.

11. Байлиқ билән һәвәсни қоғлишидиған кишиләрдин данишмән чиқмайду.

12. Мал-дуния мәңгүлүк әмәс, мәңгүлүк болидиған иҗадийәт вә пәзиләттин келидиған шан-шәрәп.

13. Билимни, билимликләрни қәдирлә, йоқсулға һисдаш бол, йөлә. (Абдулла Талип. «Уйғур маарипи тарихидин очерклар» Үрүмчи, «Шинҗаң хәлиқ нәшрияти», 1987-жил, 34, 35-бәтләр).

Қедимий грек мутәпәккүри Сократ: «Дуниядики һәммә яхшилиқниң ичидә һәммидин үстүн туридиған бирла яхшилиқ бар, у илим-мәрипәттур; дуниядики һәммә явузлуқларниң ичидә һәммидин үстүн туридиған бирла явузлуқ бар, у — наданлиқтур!» дегән екән. Демәк, дуниядики җимики яхшилиқ вә алийҗанаплиқ ишларниң һәммиси илим-мәрипәтниң мевиси болуп, җаһаләт, мунапиқлиқ, пәскәшлик, қашшақлиқ, хаин-сатқунлуқ вә рәзилликләрниң һәммисиниң мәнбәси — наданлиқ, әбгалиқ вә шундақла мәрипәтсизликтин ибарәттур. Әзәлдин барлиқ қара нийәтлик явузлар өзлириниң рәзил мәхсәт-муддиалирини әмәлгә ашуруш йолида наданлардин, саватсиз әбгалардин пайдилинип кәлгәнлиги һәммигә яхши мәлум. Болупму оттура әсирләргә қәдәм ташлиғанда, ислам дининиң ярқин, җошқун маһийити бурмилинип, уни илим-пәнгә, тәрәққиятқа қарши қоюп изаһлаш овҗ алди. Илим-пәнни тәрәққиятниң асаси дәп қариғанлар, дәһриликтә әйипләнди. Тәрки дуниялиқни тәрғип қилиш, маддий вә мәнивий мәишәттин ваз кечишкә зорлаш билән яратқучиниң ирадисигә қарши һәрикәт қилиш күчәйди.

Мәсилән, XVІІ әсирниң иккинчи йеримидин башлап уйғур хәлқи Җоңғар тәҗавузчилири вә уларниң әң садиқ ғалчиси болған, мунапиқ Аппақ ғоҗа башчилиғидики «ақ тағлиқ» ғоҗиларниң дәһшәтлик миллий зулуминиң асаритигә дучар болди. Җоңғар тәҗавузчилириға садиқ хизмәт қилишни өз борчи дәп қариған Аппақ ғоҗа вә униң әтрапидики миллий мунапиқлар хәлқимизни наданлиқ асаритигә муптила қилип, әлни зор һалакәткә дучар қилди. Бәднийәт, қара қосақ ғоҗа-ишанлар «ақ тағлиқлар» вә «қара тағлиқлар» дегән мәзһәпләргә бөлүнүвелип, хәлқимизниң маддий вә мәнивий турмушиға, ишләп чиқириш паалийәтлиригә мисли көрүлмигән дәриҗидә зиянлиқларни кәлтүрди, җәмийәт тәрәққиятиға болуп көрүлмигән дәриҗидә еғир тәсир йәткүзди. Улар барлиқ классик әдиплиримизниң китап-рисалилирини көйдүрүп, мәдәнийәтниң тәрәққият йолини боғуп ташлиди. Аппақ ғоҗа рәһбәрлигидики ғоҗилар уйғур хәлқини наданлиқниң һалакәтлик патқиғиға иштәрди. Нәтиҗидә, җәмийәттә наданлиқ үстүнлүк қазанди, җаһаләт һәммә йәрдә һөкүм сүрди, тәприқичилик һәддидин ашти, кишиләр илим-пәндин ятлаштурулди. Җәмийәттә бидъәтлик овҗ алди, чүшкүнлүк, үмүтсизлик қаплиди. Бу муқәддәс «Қуръан Кәримниң» әсли маһийитигә хилаплиқ қилғанлиқниң ақивити болди. Бүйүк Алла билимликләрни үстүн көрүп, уларни һөрмәтләшкә дәвәт қилип мундақ дәйду: «... Алла силәрдин иман ейтқанларни вә илимгә берилгәнләрни бир қанчә дәриҗидә жуқури көтириду. Алла силәрниң қиливатқан ишиңлардин толуқ хәвәрдар!» («Қуръан Кәрим», «Муҗадилә» сүриси, 11-айәтниң бир қисми). Наданлиқ — адәмниң мәнивий җәһәттин тамамән гадайлиғиниң асасий сәвәплириниң бири. Надан, әбга адәм өзиниң ким екәнлиги вә өз моҗудатиниң маһийити немидин ибарәт екәнлиги үстидә ойланмайду, тәпәккүр қилмайду.

Һазир Интернетниң пәйда болуши билән аләмшумуллаштуруш тез сүръәтләр билән қанат йейип, Ғәрип мәдәнийити билән Шәриқ мәдәнийити арилишип, бир-биригә сезиләрлик тәсир йәткүзидиған вәзийәт шәкилләнди. Дуния алимлири аләмниң яритилиш сирлирини ечишқа, ишләп чиқириш васитилирини техиму мукәммәлләштүрүшкә, адәмниң яшаш муһитини яхшилашқа интилмақта. Яратқучи «Силәргә қандақ нәрсә берилмисун, (у) дуния тирикчилигидики пайдилинилидиған нәрсидур вә дуния тирикчилигиниң зенитидур» («Қуръан Кәрим», «Қәсәс» сүриси, 60-айәтниң бир қисми) вә «Инсан пәқәт өзиниң ишлигән ишиниң нәтиҗисини көриду» («Нәҗим» сүриси, 39-айәт), дәп тәкитләш арқилиқ кишиләрни тиришчанлиқ билән издинишкә, тәпәккүр қилишқа чақириду.

Муқәддәс китапниң бу айәтлиридин шундақ хуласә чиқириш мүмкинки, яритилған һәр қандақ нәрсә кишиләрниң дуния тирикчилиги үчүн пайдилинилидиған зөрүр нәрсиләр болуп, у кишиләрниң зор тиришчанлиғи, әмгиги түпәйли қолға келиду.

Ислам дини һәр бир мөмүн мусулманға, униң әр яки аял болушидин қәтъий нәзәр, билим издәшни, Алланиң һәқиқитини чүшинишни буйруйду. Пәйғәмбиримиз Муһәммәд әләйһиссаламниң өз варислирини барлиқ җайларда билим издәшкә дәвәт қилғанлиғи яхши мәлум. Пәйғәмбәрниң әйнә шу вәсийитигә әмәл қилған мусулман аяллириму пән саһасини ишәшлик һалда өзләштүрмәктә. ЮНЕСКОниң мәлуматлириға қариғанда, ислам дуниясиниң бәзи әллиридики алий оқуш орунлирини пүтәргәнләр арисида һазир әрләргә қариғанда, аялларниң сани бесим.

Һәқиқий ислам җәмийитидә мусулманларниң билим елишқа нисбәтән болған интилиши чәклимигә учримиған, дайим рәғбәтләндүрүлгән. Шәриәт бу саһада әр билән аял оттурисида һеч қандақ пәриқни бәлгүлимигән. Пәйғәмбиримиз Муһәммәд әләйһиссалам бир һәдистә: «Билим елишқа интилиш — бу һәр бир мусулманниң (әрниң вә шундақла аялниң) мәҗбурийити», дәп тәкитлигән.

Һазир мусулман аяллири билимниң һәр хил саһалирида лидерларға айланмақта, мукапатларға сазавәр болмақта, патентларни алмақта вә инсанларниң дунияни чүшинишигә чоң һәссә қошмақта. Һазирниң өзидила илим-пән мутәхәссисликлири бойичә дипломларни һимайә қилған аялларниң нисбити бойичә Америка Қошма Штатлири алтә мусулман мәмликитидин арқида қалди. Бу мәмликәтләр — Бахрейн, Бруней, Қирғизстан, Ливан, Катар вә Түркия. Әнди Марокко болса, инженерлиқ кәсип бойичә алий оқуш орунлирини пүтәргән аялларниң пайизи җәһәттин АҚШтин озуп кәтти.

Амма, миң әпсуски, инсанийәт зор дәриҗидә тәрәққий әткән, адәмләрниң аң-сезими ойғанған, барлиқ саһалар бойичә кишиләрниң билим дәриҗиси чоңқурлашқан, бир вақитта, бизниң бәзи бир калтә пәмлик вәкиллиримиз, қудрити йетип турсиму, өз пәрзәнтлирини алий оқуш орунлирида оқутушни халимайду, айрим мәмәданә ата-анилар: «Қиз бала тала адими, уни көп оқутушниң һаҗити йоқ, әргә тәгсә, бала беқип өйдә отириду» дәп, өз қизлириниң алий мәлуматлиқ мутәхәссисләрдин болуп йетишиш арзу-арминини чәкләйду. Бу ислам дининиң, муқәддәс «Қуръан Кәримниң», пәйғәмбиримиз Муһәммәд әләйһиссаламниң йол-йоруқлириға тамамән зит келидиған, бидъәт, җинайәт десәк, мубалиғә болмайду.

Һәқиқий маһийәттин қариғанда, «Қуръан Кәримдә» илим-пәнни чәткә қақидиған бирәр ибарини учратмаймиз, әксичә, униңда илим-пән, әқил-парасәт вә тәрәққият һәққидики айәтләр наһайити нурғун. Биз шуниңға диққәт қилишимиз керәкки, ислам дини кишиләргә пайдилиқ болған һәр қандақ илимни қобул қилишқа үндәйду, җаһаләтпәрәсликкә, наданлиққа қарши туриду.

Муқәддәс «Қуръан Кәрим» дуния мәдәнийитиниң вә илим-пәнниң илғар муваппәқийәтлирини бир гәвдигә айландуруп, инсанийәтниң мәнпийитигә ортақ маддий вә мәнивий мәдәнийәтни бәрпа қилишқа дәвәт қилиду: «Алла асманларниң вә зиминиң нуридур. Алланиң (мөмүн бәндисиниң қәлбидики) нури, худди (чирақ қойидиған) тәкчигә охшайду, униңда чирақ бардур, чирақ шешиниң ичидидур, шешә гоя нурлуқ юлтуздур, чирақ мубарәк зәйтүн дәриғиниң (йеғи) билән йорутулған, у (зәйтүн дәриғи) шәриқ тәрәптиму әмәс, ғәрип тәрәптиму әмәс, сәһрада очуқчилиқта болуп, күн бойи униңға күн нури чүшүп туриду...». («Қуръан Кәрим», «Нур» сүриси, 35-айәтниң бир қисми).

Муқәддәс китаптики бу айәттин биз, Яратқучи өзини пүтүн каинат вә зиминниң нури екәнлиги тоғрилиқ уқтурғанлиғини, у нурниң бир җай яки қитъә билән чәкләнмәй, һеч қандақ тосалғулуққа учримай, өз нурини шәриққиму, ғәрипкиму тәкши чечип туридиғанлиғини көрүмиз.

«Қуръан Кәримниң» айрим айәтлири инсанларниң пәм-параситини, әқил-идригини улуқлаш билән кишиләрни илим-билимгә интилишқа, тәбиәт қанунийәтлирини үгиниш арқилиқ униңдин үнүмлүк пайдилинишқа дәвәт қилиду. Яратқучи мөмүн мусулманларни оқушқа, билим елишқа дәвәт қилип: «Яратқан Пәрвардигариңниң исми билән оқуғин. У инсанни ләхтә қандин яратти. Оқуғин. Пәрвадигариң әң кәрәмликтур. У қәләм билән (хәт йезишни) үгәтти. Инсанға билмигән нәрсиләрни билдүрди». («Қуръан Кәрим», «Әләқ» сүриси, 1 — 5 -айәтләр).

Яратқучи пәрзәнтләрниң өз ата-анисини һөрмәтләш, қәдирләш, уларға һәр дайим ғәмхорлуқ қилиш тоғрилиқ мундақ дәйду: «Инсанни ата-анисиға яхшилиқ қилишқа буйрудуқ. Аниси уни (қосиғида) үсти-үстигә аҗизлиқ билән көтәрди. Икки жилда уни әмгәктин айриди. (Һәй инсан!). Маңа вә ата-анаңға шүкүр қилғин, ахир қайтидиған җай мениң дәргаһимдур». («Қуръан Кәрим», «Лоқман» сүриси, 14-айәт).

Әгәр биз, «Қуръан Кәримни» көңүл қоюп, диққәт билән оқуйдекәнмиз, униңдин өзимиз үчүн интайин муһим вә пайдилиқ нәрсиләрдин хәвәрдар болимиз, ислам дининиң коммунистлар тәриплигәндәк, «әпийүн» әмәс, бәлки кишиләрни тоғра йолға, изгү ишларға йетәкләйдиған қиблинамә екәнлигигә көз йәткүзимиз.

Ядикар САБИТОВ.