“Җапағила яралғанму анилар…”

Иврайим БАРАТОВ, «Уйғур авази»Ука ака билән сөһбитимиз узаққа созулди. Тохсәнгә тақап қалған мөтивәрниң қулиғи хелила еғирлишип қапту. Униң үстигә үниңниң йетишичә вақирап, «Ука ака» дәп мураҗиәт қилишму маңа ғәлитила билинди. Көпни көргән мөтивәр мениң әйнә шундақ қолайсиз әһвалда қеливатқанлиғимни сәзди, әтималим, «Мән сөзләй, сән тиңша» дәп өзи тоғрилиқ ейтипла кәтти. Униңға өзәмниң гезит мухбири екәнлигимни, һәдиси Ләтипәм тоғрилиқ мақалә йезиш үчүн материал топлап жүргәнлигимни аран уқтурғандин кейинла, сөһбитимиз өз қиниға чүшкәндәк болди.

– Әву бир жили кимду-бириниң «Җапағила туғулғанму уйғурлар» (муәллипи Илахун Һошур – И.Б.) дегән шеирини оқуғиним бар. Яхши шеир, шәхсән маңа бөләкчила тәсир қилди, – деди Ука ака яш әгигән көзлирини сүртүп. – Әгәр мән шаир болсам, уни өзгәртип, «Җапағила яралғанму анилар» дәп язаттим вә һәдәм Ләтипәмниң образини яратқан болар едим. Һәқиқәтәнму, мениң көйүмчан һәдәмниң һаяти җапа-мәшәқәтләргә толуп-ташти…

Сөһбәтдишимниң ейтишичә, теги-тәкти кичикақсулуқ Абдуманап билән Һөзрәм өз дәвриниң аңлиқ, жуттики санақлиқ саватлиқ адәмләрдин болған екән. Улар йәттә пәрзәнт сөйүпту. Ләтипәм бу аилидики иккинчи пәрзәнт болуп, 1917-жили туғулған екән.

Ләтипәм он бәш яш вақтида, тәғдир тәққазиси билән, бу аилә Қирғизстанға йәр авдуруш қилиниду. Чүнки Абдуманапниң дадиси – Ләтипәмниң бовиси Баратсопи интайин бай адәм болған екән. Униңға охшашларниң көпчилиги, кеңәш һакимийитиниң йеңичә сәяситигә қарши чиққан һалда, чегара атлап Ғулҗа тәвәсигә өтүп кетиду. Баратсопи болса, «Мән пүткүл байлиқ-бисатимни маңлай тәрим билән тапқан», дәп жутида қалиду. Бирақ бәзиләрниң униң үстидин қилған шикайити түпәйли сот болуп, мал-мүлки мусадирә қилиниду. Аилиси толуғи билән йәр авдурулиду.

Тәғдирниң мошу язмиши түпәйли Ләтипәм 1933 – 34-жиллири Қирғизстаннниң Қаракөл шәһиридики педтехникумда оқуйду. Бирақ уни тамамлимайла, Абдуманап атиниң хаһиши билән, Ләтипәм Өзбәкстанниң Әнҗан шәһиригә кетиду Чүнки бу шәһәрдә билим еливатқан вә ишләватқан уруқ-туққанлири хелә нурғун еди. Ата әйнә шуларға уқақ тартқан һәм қизиниң шуларниң биригә ятлиқ болушини халиған болса керәк.

Әйнә шу нийәттә әнди әнҗанлиқ болуп қалған Ләтипәм оқушини мошу шәһәрдики педучилищеда давамлашутриду,  «кулакниң нәвриси» бәднам қалпиғи түпәйли дуч кәлгән һәдди-һесапсиз камситишлардин қутулғандәк болиду. 1935-жили, дадиси пәрәз қилғинидәк, Әнҗанда педучилищени тамамлиған кичикақсулуқ Авдун Исламовқа турмушқа чиқиду вә әр-аял Әнҗан әтрапидики уйғур қишлақлирида муәллим болуп ишләйду.

– У дәвирләрдә Әнҗан әтрапида хелила нурғун уйғур мәктәплири болған екән, – дәп әсләйду Ука ака. – Һәдәм Ләтипәм билән акам Авдун Асака, Шархан, Зәрипдар йезилиридики уйғур мәктәплиридә муәллимлик қилиду. Улуқ Вәтән уруши башланғанда, Авдун ака дәсләпкиләрдин болуп фронтқа чақиртилиду. У вақитта уларниң үч пәрзәнди – Гүлнарәм, Марс вә Герс туғулған еди. Авдун ака фронтқа атлиниш алдида Ләтипәм һәдәмгә «бир амалини тепип, Кичик Ақсуға кәт, шу яқта өзәңму, балиларму бехәтәр яшайсиләр» дәп мәслиһәт қилған екән. Шу мәслиһәт түпәйли һәдәм 1941-жили кәчкүздә үч пәрзәнди билән Кичик Ақсуға, аридин тоққуз жил өткәндин кейин, теч-аман қайтип келиду.

Ука акиниң ейтишичә, бир жил илгири уларниң аилисиму Қаракөлдин ана жутиға – Кичик Ақсуға келивалған еди. Жутдашлири уларни қучақ йейип қарши алиду. Абдуманап ата өзлиригә башқа өй салиду. Бурунқи өйини егиләвалған адәмдин «өйүмни бошитип бәр» дәп сорашни намунасип көриду. Жут ақсақаллириму Абдуманап атиниң бу мәрданилиғи үчүн һашар уюштурушқа һәмдәм болиду вә қисқа қәрәл ичидә йеңи өй селивалиду. Ләтипәм һәдә үч пәрзәнди билән әйнә шу өйгә чүшиду. Абдуманап ата көпбалилиқ болғачқа, Ләтипәм һәдә өз еғирчилиғини салмас үчүн, Чоң Ақсу мәктивидә муәллим болуп ишләйду. Уруш жиллиридики қанун бойичә, муәллимләргә һәр айда жигирмә килограмм ун бериләтти.

– Әйнә шу Ләтипәм һәдәм ишләп тапқан ун бизни аман елип қалған еди, – дәп әсләйду Ука ака, – бирақ, 1943-жили һәдәмни Удута мәктивигә авуштурди. Чүнки бу мәктәптә уйғур  тили пәни бойичә муәллим йоқмиш. У колхоз қалақ болғачқа, әшу жигирмә килограмм ундинму мәһрум болуп қалдуқ. Тәлийимизгә яриша, бир жилдин кейин «Ләтипәмниң ушшақ балилири бар» дегән банә билән һәдимизни йәнә Чоң Ақсу оттура мәктивигә қайтидин елип кәлди.

Ләтипәм һәдиниң тәлийигә, 1945-жили Авдун ака уруштин аман-есән қайтиду. У Ғалибийәт билән Берлинғичә бариду, онлиған орден-медальлар билән тәғдирлиниду. Жутиға келипла, йезидики мәктәпкә орунлишиду, бир жилдин кейин Подгорное (һазирқи Қирғизсай) йезисидики оттура мәктәптә ишләйду вә Летипәм һәдиму мошу мәктәпкә йөткилиду. Мошу жутта пәрзәнтлири Варис, Шавдун, Венера, Гана вә Эрнест туғулиду.

Прәзәнтләрдин Марс, Гана вә Эрнест бүгүн аримизда йоқ, ата Авдун билән ана Ләтипәмниң бақилиқ болғанлиғиму нәвақ.

– Һәдәм билән акам 52 жил бәхитлик һаят кәчүрди, – дәйду Ука ака. – Бирақ, улар пәрзәнтлириниң һалавитини көрәлмәй кәтти. Болмиса, өзәң пәрәз қилип көргин, бүгүн Герс, Варис, Шавдун, Гүлнарәм вә Венера Исламовларни ким билмәйду? Һәммиси әл еғизидин чүшмәй келиватқан инсанлар. Шуңлашқа мән һәдәм Ләтипәмни пәқәт җапағила яралған ана дәп билимән. Чүнки у пәрзәнтлириниң һалавитини көрәлмиди.

Дәрһәқиқәт, пәрзәнтләрниң тунҗиси Гүлнарәм Чимкәнттики медтехникумни тамамлап, та һөрмәтлик дәп елишқа чиққичә Чонҗидики наһийәлик ағриқханида ишлиди. Рәмити Марс Саратов (Россия) Политехника институтини тамамлап, Алмутидики Автотранспорт илмий-тәтқиқат институтида чоң илмий хадим болди, кейинирәк Уйғур наһийәсиниң автотранспорт карханилирида лавазимлиқ хизмәтләрни егилиди.

Герс Чимкәнт шәһиридики Технология институтини пүтирип, Қазақ ССР Автомобиль йоллири министрлигидә ишлиди. Кейинирәк узақ жиллар давамида мошу министрликниң қаримиғидики «Асфальтобетон» заводиға рәһбәрлик қилди. Һазир бу заводни иниси Варис башқуруватиду. Уму, акиси охшаш салаһийәтлик мутәхәссис, Саратов Политехника институтини тамамлиди. Йолланма билән Ташкәнт шәһиригә келип, төмүр-бетон заводида лавазимлиқ хизмәтләрдә болди. Кейин Алмутиға қайтип келип, акиси рәһбәрлик қиливатқан заводта ишлиди.

Шавдун болса, дәсләп КазДУниң физика-математика факультетиға оқушқа чүшти, бирақ, немишкиду, биринчи курстин кейин Москваға кәтти вә шу жилила Москва дөләт геологоразведка институтиниң ядролуқ геофизика факультетиниң студенти аталди. Уни әла баһаларға тамамлап, Москвадики ядролуқ физика саһасидики илмий-тәтқиқат институтлириниң биридә ишлиди. Кейинирәк, қериндашлириға уқақ тартип, Алмутиға қайтип кәлди. Һазир исми уйғурлар арисидин йетилип чиққан көрнәклик тиҗарәтчиләр қатарида тилға елиниду.

Венера КазДУниң химия факультетини утуқлуқ тамамлап, дәсләпки жиллири өзи учум болған Подгорноедики оттура мәктәптә муәллим болди, андин Уйғур наһийәлик билим бөлүмидә методикилиқ кабинетқа рәһбәрлик қилди. Һазир пенсиядә, шундиму әмгәктин қол үзгини йоқ. «Асфальтобетон» заводиниң Уйғур наһийәсидики «Қарадала» сағламлаштуруш мәркизини башқуриду.

– Мана, мошундақ пәрзәнтләрни тәрбийилигән Ләтипәм һәдәм һаят болса, мошу күнләрдә мубарәк йүз яшқа киргән болар еди. Бирақ тәғдирниң язмиши башқичә екән, һәдәм 1985-жили 68 йешида вапат болди, – деди Ука ака көзигә яш елип. – Җапани көп тартти,  әндила униң һалавитини көридиған пәйттә вапат болди. Буму һәдәмниң каж тәлийи. Четидин билимлик, аң-сәвийәлик вә меһриван пәрзәнтлириниң қол йәткүзгән утуқлирини, бүгүнки турмуш-тирикчилигини көргән болса, беши көккә йетип, тартқан җапа-мәшәқәтлирини унтупла қаллар еди. Акам Авдун тоғрилиқму шундақ дегән болар едим…

– Ейтмақчи, Исламовларниң һәммисила  «Абубәкри оғлию», сиз болсиңиз уларниң дадисининиң исмини «Авдун» дәп тилға еливатисиз?

– Тоғра, мениму һәммә «Ука» дәйдиғу, болмиса әзән чақирип қойған исмим Нурәйрә. Авдун акиму шундақ. Һөҗҗәт сөзләйду әмәсму, паспортида «Абубакри» дәп йезилған.

Мөтивәр билән сөһбитимизгә мошу йәрдә чекит қоюлди. Чүнки Ләтипәм ана тоғрилиқ хелила толуқ мәлуматқа егә болған едим…

Сүрәттә: Авдун вә Ләтипәм Исламовлар (Өткән әсирниң 70-жиллири чүширилгән сүрәт).




Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *