Балилиқниң ахирқи йези

Т.Тохтәмов/ – Мома, мома, ким билән сөзлишиватисән? – дәп сориди дәрваза йенидики бәлдиңдә олтарған момисиниң мүрисигә йөлинип турған он яшлиқ Аман.

– Һечким билән, балам. Җүги, берип ойна. – Момай яш әгигән көзлирини нәврисидин йошуруп, тәтүр қаравалди. Гугум чүшүвататти. Упуқ қизирип, қуяш угисиға олтармақта. Тағ бағриға җайлашқан бу кәнт аста түн пәрдисигә ориливататти. Мәлини өйләрниң турхунлиридин чиқиватқан ис-түтүн билән падидин қайтқан мал айиғидин көтириливатқан топа-чаң қаплиған. Аяллар калилирини сеғишқа алдириса, әлтәк балилар кочида ойнап жүриду. Рәсмийла язниң һиди келип, ипар ейиниң иллиқ күнлири башланған.

Пәқәт бир аялла һечнәгә алдириматти. Әтигәндин бери у вақит өткәнсири конирап, егилип-қағҗирап кәткән кона бәлдиңдә олтириду. Бу бәлдиңниң ясалғиниға, мана, қириқ жилдин ешипту. Пухта чошқа яңиғи дәриғидин ясалған бәлдиң момайниң һаятида йүз бәргән көплигән вақиәләрниң шаһиди болған. Ипар ейиниң җанға раһәт беғишлайдиған бу күнлиридә момай көзлирини илан кәби әгри-бүгри кочиға тиккән һалда шүк олтириду. Неридики идирлар кәйнигә өтүп, көздин ғайип болидиған йезидики тәнһа кочиға нигаһ ташлиған момай, гоя бирини күтүватқандәк, еғир сүкүнатта азаплиқ хияллар искәнҗисидә қалған. Әшу кимду-бири тәқәза болуватқан аниниң һәсрәтлирини йеникләштүрүп, униңға тәсәлла беридиғандәк һиссиятлар илкидә еди момай.

Йәтмиш яшниң босуғисиға қәдәм ташлиған бу аялниң исми Мәрийәм. Оттура бойлуқ, ақ яғлиқни бешиға чиң тартип чигивалған, сәл иңишип маңидиған Мәрийәм аниниң қоруқ басқан қоллири һели күч-қувәттин қалмиғанди. Униң олтиришқан болсиму, нур һәм меһриванлиқ йеғип туридиған көзлиридә тәшвиш-әндишә намайән. Чирайида һарғинлиқ вә тәнһалиқ әләңләтти. Күлүмсиригәндә, чеһрисидики қоруқлар чоңқурлишип кетәтти. Бу қоруқлар униң һөснини техиму гөзәлләштүрүветәтти. У болсизә, адәмләр алдида дайим күлүмсирәп жүрәтти.

– Қасим, әзизим, нәләрдә жүридиғансиз? Немишкә өйгә қайтип кәлмәйсиз? Уруш аллиқачан түгидиғу! Мәлимизгә хелә жутдашлиримизниң қайтип кәлгини нәвақ, – ләвлирини аран мидирлитип, көзигә олашқан яшлирини сүрткәч, налә қилмақта еди Мәрийәм. – Бири – путидин, йәнә бири қолидин айрилип қайтип кәлди. Әвзили, улар тирик қайтип кәлди.

Мәрийәм йолдишини ахирқи қетим 1942-жилниң май ейида көргән. Шу чағда мәлидин икки адәм — Мәрийәмниң йолдиши Қасим билән униң акиси Һашим җәңгә атланған. Бойи икки метрға баравәр Һашимни жутдашлири «девә» дәп атишатти. «Вай, худа, Һашим хәндәккә қандақму сиғар?», дейишкәнди шу күни уларни узатқучилар. Һә, икки җәңчи билән хошлишишқа пүткүл йеза хәлқи кәлгәнди. Улар ат қошулған һарвуға олтирип, та Яркәнткичә бир еғизму гәп қилмай, үн-түнсиз меңишқан. У күни һава райиму «қапиғини түрүп», ямғур яққанди. Адәмләрниңму көңли ғәш, кәйпияти йоқ. Узатқучилар арилап-арилап Қасимға беқишиду. Мәлидә у бәкму чоң нопузға егә еди. Бойи егиз, чирайлиқ чекилгән бурути өзигә толиму яришатти. У жуттики бирдин-бир әтиварлиқ төмүрчи еди. Қасимға һәр күни дегидәк жутдашлири мураҗиәт қилатти. У адәмләрниң муң-муһтаҗиға һисдаш болуп, уларниң еһтияҗидин чиқатти. Бирлири лахшигир, қасқан, кәтмән ясатқили кәлсә, бәзиләр атлирини тақилатқилитиш үчүн мураҗиәт қилатти. Жутдашлири өзлириниң миннәтдарлиғи сүпитидә төмүрчигә буғдай, гөш қатарлиқларни берәтти. Хошниси Халидәм болсизә, дайим рәңму-рәң гәзмал көтирип келип: “Буни Мәрийәмгә бериветәрсиз. Өзигә бирнәрсә тикип кийсун” дәтти.

Кәнт, һәқиқәтәнму, кичик еди. Жиғип кәлсә, әллик өй. Һәммәйлән инақ яшатти. Уруш жиллири өйләрдә дәрваза йоқ еди. Шуңа бир-бириниң өйигә һәрқандақ вақитта бемалал кирип-чиқатти.

– Уруштин келип-кәлмәйдиғинимни билмәймән, – дегән еди шу күни Қасим Мәрийәмни бағриға бесип. – Лекин, әһвалниң қандақ болушидин қәтъий нәзәр, мениң бир илтимасим бар. Балилиримни мунасип тәрбийилә. Навада өлүп кәтсәм, улар үчүн у дунияда қизирип қалмай йәнә.

– Сиз худди барса-кәлмәскә кетип барғандәк гәп қиливатисизғу, дадиси, – Мәрийәмниң көңли бузулушқа башлиди. – Көз йешим қачан түгәйдекинтаң, билмәймән. Амма шуни ядиңизда тутуң: мән сизни күтимән. Өмүрвайәт күтимән.

Улар мана шундақ хошлашқан. Қасим билән Һашим атлирини тоқуп, шақирап еқиватқан Өсәктин өтти. Дәрияниң у қетидин асманға адаққи қетим қаридидә, қолини бир шилтип, көздин ғайип болди. Мәрийәм қирғақта Қасимни қайтип келишигә үмүт қилип, йәнә бир саатчә турди. Бирақ у шу кәткиничә йенип кәлмиди.

***

– Мома, қараңғу чүшүп кәтти. Җүр, өйгә кирәйли. – Аман момисиниң қолини тартти.

Мәрийәм еғир “уһ” тартип бәлдиңдин турдидә, Аманниң бешини силап қоюп, өйгә таман қәдәм ташлиди.

Аман момайниң кәнҗә нәвриси. У идрәклик, зеһни өткүр, әлтәк бала еди. Униң дадиси бәш жил бурун Алмутиға көчүп кәткән. Момайниң кәнҗә оғли Рахманниң хизмәт бабида Алмутиға йөткәлгәндә, у бир-икки қур кийимини елип, Аманни анисиға қалдуруп, алдираш йолға раван болған. Рахманниң аяли – Аманниң аписи туғутта түгәп кәткәчкә, балини Мәрийәм тәрбийиләвататти. Бираз вақит өткәндин кейин “Рахман Алмутиға берип, яш чоканға өйлиниваптәк”, дегән миш-миш мәлидә пур кәтти. Лекин Мәрийәм бу хилдики әпқачти гәпләргә ишәнмиди. «Һаман бир күни Рахман келип, һәммини өзи ейтип бериду», дәп оғлини күтүп жүрди. Амма Рахман мәлигә бәкму аз келидиған болуп қалди. Кәлсиму, бир кечә қонупла, қайтишқа алдиратти.

Мәрийәм нәврисини толиму яхши көрәтти. Бала Қасимниң яш чағлирини әслитәтти. Һәқиқәтәнму Аманниң сиңаян беқишлири, меңиш-туруши, меһриванлиғи бовисидин айниматти. Момай нәврисини бовақ чеғидин бағриға бесивалған. Бөшүккә бөләтти, закилап ятқузатти, астини қуруқдатти, қосиғини тойғузатти. Йенидин бир қәдәмму нери кәтмәтти. Бирақ, шуниң билән биллә, балиниң нимҗан, назук болуп өсүшигиму йол қойматти. Мәрийәм нәврисини әмгәккә әтигән үгәтти. Шу түпәйли Аман тавлинип чоң болувататти: у отун яратти, су тошатти, малға от-чөп берип, еғил-қотанларни тазилашқа ярдәмлишәтти. Тәңтушлири охшаш шохлуқму қилатти. Бир күни савақдиши Ришат иккиси мәктәпкә бармиди. Улар техи түнүгүн кәчқурун өзара белиқ тутушқа беришқа келишивалған.

– Әву Қариташ теғиниң қаптилида яхши бир йәр бар, – еғизи-еғизиға тәгмәй сөзлимәктә Ришат. – Мән дадам билән Сидиқ акиниң гәплирини аңлап қалдим. Улар әшу йәрдин манчилик белиқларни тутупту, – Ришат қоллирини кәң йейип көрсәтти.

– Қойә, бизниң өстәң-дәрияларда унчилик йоған белиқлар болмайду, – етираз билдүрди Аман. Амма ичидә бәк һаяҗанланди.

– Раст дәватимән, Немә, ишәнмәйватамсән? У йәргә барғу, әттәй озуқ ташлап, белиқларни шундақ йоғартқан, билдиңму?! – Өзиниңкини дәлилләшкә тиришти Ришат. – Әтә әтигәндә көримиз.

Шундақ қилип, момисиға сәздүрмәй, Аман билән Ришат қармақлирини өйниң кәйнидики чөп догисиниң арқисиға йошуруп қойди. Әтиси әтигәндә достлар Қариташқа кәтти. Икки сааттин кейин мәнзилгә йетип кәлгән балилар қармақлирини суға ташлашти. Вақит өтүвәрди, лекин улар бирму белиқ туталмиди. Кәчқурун башлирини саңгилатқан һалда, мәлигә қайтип келишти. Мәлум болушичә, Сидиқ ака һелиқи белиқларни Яркәнттин елип кәлгән екән. Белиқларни униңға һәрбий ағинилири берипту. Белиқлар Или дәриясидин тутулған охшайду. Сидиқ ака Ришатниң дадисиға мошулар һәққидә ейтип, махтанған екән.

Әтиси мәктәп мудири Мухпул току (униң бир пути иккинчисидин қисқа болуп, токучаңлап маңатти) Мәрийәмни мәктәпкә чақиртти.

Аман билән Мәрийәмни кабинетиға башлап киргән мудир уларға хелила еғир гәпләрни қилди. Аман паңңидә җиғлавәтти. Мәрийәм нәврисиниң бешини силап, бәзлиди.

– Яқ, мән Рахманға телефон қилимән. Оғлини бизниң мәктәптин әкәтсун. Мәрийәмниң бу тәрбийиси тәрбийә әмәс. Һәқ җәллигүр болиду бу бала.

Мухпул току түкрүклирини чачиритип техиму қизип бармақта еди.

– Мана қара, балини җазалашниң орниға бәзләп жүргинигә өләмсән, өчәмсән!

– Сән балиға вақирима, – Мәрийәмму бош кәлмәй, һуҗумға өтти. – Бизниң өйдә һечким авазини көтирип сөзлимигән. Телефон қилидиған болсаң, мәнму телефон қилимән керәк йәргә. Аиләңләрни билимән. Сениң дадаң уруш жиллири колхозниң мүлкини оғрилап, чегариниң у тәрипигә өткүзгәнлигини техи унтуғинимиз йоқ!

Мәрийәмниң бу сөзлири Мухпул токуни есәңгиритип қойди. У артуқ гәп қилмай, қаққан қозуқтәк туруп қалди. Мәрийәм Аманни йетиләп, мудирниң кабинетидин чиқти.

Мома билән нәврә мана шундақ яшиди. Аман момисиниң қачан ухлашқа йетип, орнидин қачан туридиғанлиғини һечқачан көрмигән. Аманни уйқа басқанда, Мәрийәм өй һәләкчилиги билән бәнт еди. Әтигәнлиги оханғандизә, момисиниң наштиға бирнәрсә тәйярлаватқанлиғини көрәтти. Аман момисини чәксиз аләмни көрситидиған деризигә қияс қилатти. Момай үчүн балилири билән нәврилириниң қосиғи тоқ, кийими пүтүн, тениниң сақлиғи һәммидин әвзәл еди. Аман момисиниң арамхуда олтирип дәм алғанлиғини задила әсләлмәтти. У қәһритан қишниң узун кечилиридә чай ичип олтирип, момисиға гәп қилатти.

– Мән чоң болғанда, мома, шәһәргә көчүп кетимиз. Мән саңа йоған һәм иссиқ пәтир сетип елип беримән. Сән һәр күни кәч киргичә дәм алисән. Мениң аялим сениң хизмитиңни қилиду…

***

– Мома, һелирақта сән ким билән сөзләштиң? – соалини тәкрарлиди Аман.

– Һечким билән, балам. Уни каллаңдин чиқирип ташла. – Мәрийәмниң көзидин йәнә бир тамча яш домилап чүшти.

– Сән бүгүн бир түрлүкла болуп қапсәнғу, мома, – Аман момисиниң қолини тутуп, мәңзигә апарди. – Яки бир йериң ағриватамду?

– Жүригим сәлла беарам қиливатиду, – Мәрийәм бу қетим өз тәшвишини йошурмай нәврисигә очуқ ейтти. – Билисәнғу, ипар ейида дайим мени әндишә басиду. Навада бу дунияни ташлап кәтсәм, шуни билип қой, мән һәрқачан сениң йениңда жүримән. Кепинәктәк пәрванә болуп, сениң ишәшлик таянчиң болимән.

– Ундақ демигинә, мома, – Аман көзигә яш алди. – Сән һечқачан өлмәйсән. Мән сени давамлиқ һимайә қилимән, ярдәмлишимән.

Мәрийәм көңлидики гәпләрни Аманға ейтмақчи болдию, амма өзини тутти. Ичидикини төкүп ташлиғуси кәлди, лекин еғизини ачмиди. Жиллар бойи жиғилип кәткән аччиқ һәсрәтләр, ғәм-тәшвишләр вә көз яшлар анини убданла һалсиратқан, азаплиған… Мәрийәм кейинки вақитларда тала-түзгиму аз чиқатти. Ялғуз олтирип, хиял сүрәтти. У кона бәлдиңгә чөккиничә жирақларға узақтин-узақ қаратти. Һаман бир күни йетип келиду, дәп Қасимни күтәтти. Қасим келипла, авал балилирини көтирип, мәңизлиригә сөйүп, андин өзини бағриға басиду, дәп тәсәввур қилатти. Қараңғу чүшкәндә, һечким кәлмигәндин кейин, үн-түнсиз өйгә кирип, каривәткә ятаттидә, көзлирини жуматти. Хелиғичә уйқиси кәлмәй, йәнә хияллар дәриясиға шуңғуп кетәтти. У яқ-бу яққа өрүлүп, ахири бир чағда ухлап қалатти…

Мәрийәм момай таң сәһәрдә җан үзди. Йенида ятқан нәвриси Аманниң қолини қаттиқ қисқан һалда бақи дунияға рәһләт қилди. Униң көзлири жумулған, чеһриси тинч-хатирҗәм, ләвлири сәл очуқ. Әтималим, чүшидә бири билән гәпләшкән болса керәк…

Мәрийәм момайни мәлә сиртидики кона қәбирстанлиққа дәпин қилди. Зәрәткалиқ қоршалмиған, қәбирләрдә хатирә таш яки йезиқму йоқ. Һәр тәрәптин чиққан изғирин шамалда чоқчарап турған бу дөңләр уларниң қәбир екәнлигидин далаләт берәтти. У йәрдә оттузчә шундақ «дөң» бар еди. Узундин бери һечким йәрләнмигәнди бу йәргә. Мәрийәм өзини мошу қәбиргаһқа дәпин қилишни җекигән. Намсиз қәбирләр арисида униң ата-анисиниңму қәбри бар еди.

Аман момисини ахирқи сәпәргә узитишқа бармиди. Мәрһумниң җиназа намизи оқулуп болғандин кейин, у һойлидин жүгрәп чиққиничә мәлиниң шәрқидики идирға йол тутти. Момиси иккиси бу йәргә пат-пат келип, күнниң олтиришини күзитәтти. Аман кичигирәк бир ташқа олтирип, тизлирини қучақлиғиничә өпкә-өпкисиниң басалмай жиғлиди. «Қандақларчә? Немишкә? Немә үчүн?». Баш-ахири йоқ бу соалларға кимдин җавап елишни билмәтти у. Униң көз алдида сөйүмлүк момисиниң қияпити җилвиләнди. У нәқ мошу язда балилиғиниң түгигәнлигини һис қилди. Мәрийәм момай униң балилиқ хатирилирини өзи билән елип кәтти. У әнди һечқачан момисиниң қоллирини сөйәлмәйдиғанлиғини, момисиниң бағриға өзини аталмайдиғанлиғини чүшәнди.

Аман асманға қариди. Асманда парчә булутму йоқ. Сүп-сүзүк сама. Худди Мәрийәмниң роһини қобул қилишқа тәйярдәк, қучақлирини кәң ачқан.

«Әнди момам бовам Қасимниң йенида. Һә, улар у дунияда чоқум көрүшти…».

Бир һәптидин кейин дадиси Аманни Алмутиға елип кәтти. Униң үчүн йеңи һаят башланған еди.

Русчидин тәрҗимә қилған Малик МӘҺӘМДИНОВ.




Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *