Сатира униң әқил мевисидур

(Сатирик-язғучи Шавкәт Нәзәров  60 яшта) Сатирик-язғучи Шавкәт Нәзәровниң иҗадий паалийити ХХ әсирниң 80 — 90-жиллири йүз бәргән интайин зор өзгиришләр қайнимиға тоғра кәлди. Бу иҗтимаий-мәдәний долқунлар яш язғучиға өзиниң зор тәсирини көрсәтти, әлвәттә. У жиллири көплигән яш иҗаткарлар наһайити чоң иҗадийәт қайнимиға атланған еди. Әйнә шу яшларниң арисида Ш.Нәзәровму зор ишәнчә-үмүтләрара өзиниң дадил қәдимини ташлиди. Шу чағдики яшлар тәрипидин тәшкил қилинған «Булақ» әдәбий өмигиниң ярқин әзасиға айлинип, йеңи әвлатниң һаятқа болған йеңи еқидә-тәләплирини ашкарә ейтишқа башлиди. У шу дәвирдики «қайта қуруш» сәяситигә маслашқан һалда, көплигән һәҗвий һекайилирини елан қилди. Мәзкүр әсәрләр һаятимизда қелиплашқан иҗтимаий-психик көрүнүшләрниң сирини ачти.

Ш.Нәзәровниң өткән әсирниң 90-жиллири елан қилинған һәҗвийә әсәрлири уйғур иҗтимаий-турмушиниң реаллиқ әкси садаси болуп қалди. Мәзкүр әсәрләрниң сюжет-фабулиси һаятта болған  сәлбий вақиәләргә чирмашқанлиғи түпәйли, уларниң тили интайин аччиқ вә өткүр, амма халислиқ хусусийәткә егә еди. Әлвәттә, бу йөнилишни оқурмәнләр һәрхил қобул қилишқа башлиди. Әйнә шундақ әһвалда Шавкәт Нәзәров иҗтимаий-мәдәний турмушумиздики сәлбий көрүнүшләргә қарши күрәшкә чиқти һәм иккиләнмәй ушбу еқимда иҗат қилип кәлмәктә. Бу язғучиниң тәсвир маһаритигиму вә жанрлиқ тәрәққиятиғиму йеңилиқларни елип кәлди. Униң 1994-жили йоруқ көргән биринчи һәҗвийә топлими «Һәй, биз, адәмләр» дәп атилиду. Язғучи җамаәтчилик арисида қелиплашқан қатмал психик стереотипларни шәпқәтсиз тәнқит астиға алиду.

Қәйт қилиш лазимки, ХХ әсирниң иккинчи йеримида зор мәдәний тәрәққият йүз беришкә башлайду. Хәлқимизниң һаятида «Алитағ» уйғурчә көрситишләр программисиниң иҗтимаий вә мәдәний қиммити күчийиду. Болупму, «Тәбәссүм» һәзил-күлкә программиси бәрпа қилинип, миллий муһитимиз алаһидә җанлиниду. Мана шу җәриянда Ш.Нәзәров йеңи-йеңи әсәрлири билән көрүнүшкә башлайду. Уйғур миллий әдәбиятиниң һәзил-күлкә жанри техиму сүръәтлик риваҗлинишқа қарап йүзлиниду. Бизниң миллий әдәбиятимиз үчүн йеңи тиң саһа — эстрадилиқ сатира шәкиллиниду.

Сәһнә сатириси алаһидә маһарәтни тәләп қилғачқа, Шавкәт Әйнидин оғлиға көп издинишкә тоғра келиду. У өзбәк, қазақ вә рус театр-кино сәнъитиниң маһирлириниң иҗадийити билән һәртәрәплимә тонушуп, тәпсилий оқуп үгиниду. Ш.Нәзәров бу еқимда өзиниң шәхсий иҗадийәт йолини шәкилләндүрүшкә бар қабилийити билән ихтидарини сәрип қилди. Амма җәмийитимизниң базар ихтисадиға көчүши түпәйли, «Алитағ» программисиниң өмри узун болмиди. У көп өтмәй йепилип кәтти. Уйғур театриму қийин бир дәвирни баштин кәчүрүшкә башлиди. Йеңи бена пайдилинишқа берилгичә, нурғун вақит өтүп кәтти. Көплигән яш сәнъәткар вә иҗаткарлиримиз үчүн мәшәқәтлик дәвирләр башланди. Йүсүп Хас Һаҗип ейтқандәк, вақит беқарар вә шәпқәтсиз. Амма йәнә биртәрәптин базар ихтисади уйғур мәдәнийитиниң риваҗлиниш иқбалини көрситип бәрди. Ш.Нәзәров рәһбәрлигидики көплигән яш иҗаткарлар қелиплашқан вәзийәткә қарап турмиди. Улар бир йәргә топлинип, шәхсий театр сәнъитини тикләшкә қәдәм ташлиди. Бу иҗадий долқунниң һасил болушида Шавкәт Әйнидин оғлиниң орни алаһидә, әлвәттә.

Талантлиқ қәләм саһибиниң иҗадий өсүши кино сәнъити арқилиқ риваҗ тапқанлиғини көпчилик яхши билиду. У ана дияримиздики «Нава» үн-син нәшриятида йоруқ көргән «Казап», «Набап дохтурлар карамәтлири», «Күнчи» қатарлиқ комедиялик фильмларниң, «Баламни қандақ қейината дәймән?» қатарлиқ музыкилиқ-комедия пъесисиниң муәллипи.

Ш.Нәзәров 2003-жили «Өлүмдин башқиси тамашә» әсәрини хәлқимизгә тәғдим қилиду. Бу әсәр асасида ана дияримизда мәхсус кинофильм ишлинип чиқти. Мәзкүр фильм наһайити тез арилиқта тарилип, хәлқимизниң қизғин қарши елишиға сәвәп болди. Бу надир әсәр түпәйли, икки тәрәптә истиқамәт қиливатқан хәлқимизниң һаятида учришип қалидиған илләтләр, урпи-адәтлиримиздә уч тартқан ят һадисиләр аччиқ қамча астиға елиниду. Бу хил иҗадий паалийәтләр техиму риваҗлинип, 2007-жили «Хуш кәйпият» намлиқ миниатюра – һәзил топлими йоруқ көриду.

Умумән ейтқанда, талантлиқ қәләм саһибиниң әсәрлири һәрқандақ сиртқи қияпитигә қарши туридиған һадисиләрниң ички маһийитини ечиветишкә қаритилған. Униң язған әсәрлиридә публицистикилиқ күч-интилиш орғуп туриду. Бу сатирилар көплигән пәйтләрдә иҗтимаий вә сәясий ақивәтләрдин пәйда болған көрүнүшләрни ашкарилайду. Әйнә шундақ публицистикилиқ қувәт — униң миниатюрилириғиму хас. Бәзи пәйтләрдә муәллип әсәр персонажлириниң тилини шундақ маһарәт билән ипадиләп-изаһлайдуки, икки-үч «аччиқ» ибарә түпәйли, оқурмән алдида бир ярқин образ пәйда болиду. Умумән ейтқанда, Ш.Нәзәров сатира жанриға садиқ. Униң садақити шуки, мәзкүр жанр язғучи үчүн сәнъәтниң әң улуқ һәм әң гөзәл бир түридур. Униң  үчүн сатира әқил мевисидур.

Мәмнунийәт билән тәкитләймизки, Шавкәт Нәзәров мустәқиллик жиллири «Шавкәт-шоу» театрини бәрпа қилди. Бу Қазақстан уйғурлири һаятидики бир йеңилиқтур. У – демократия вә ислаһат дәвригә йүзлиниш җәриянида овҗ алған мәнивий өзгиришләр билән истиқбалимиздин беваситә учур. Бу уйғур мәдәнийитиниң мүмкинчиликлиридин зор ишарәт, әлвәттә.

Ш.Нәзәров 60 жил илгири Яркәнт тәвәсидә дунияға кәлгән. Яркәнт – һәзил-күлкә мәдәнийитиниң мәркизи. Шуңлашқа униң тәсири интайин зор. Яш иҗаткар әйнә шундақ муһитта өсүп йетилгән. Униң үстигә мәрһум атиси Әйнидин – гәпкә наһайити уста, қизиқчи болған киши. Уни мәшрәп әһли наһайити қәдирлигән. Əйнә шу мәдәний булақлар бир-биригә қошулуп, Шавкәт Нәзәровқа зор тәсирини йәткүзгән. Шәхсән мән униң билән өткән әсирниң 80-жилларниң ахирида тонушқан едим. Униң һекайә-һәҗвийилири яшларға бәкму тәсир қилатти. Амма чоңлар униң сатирилиридин пат-пат рәнҗип қалатти. У чағларда һәммимизниң арзу-үмүти наһайити чоң еди. Келәчәккә ишәшлик қәдәм басқан едуқ. Амма 90-жилларниң оттурисида ихтисадий боһран йүз бәрди. Бу миллий мәдәнийитимизгә өз тәсирини йәткүзмәй қоймиди. Яшлиримиз һәр ян чечилди. Амма Шавкәт Нәзәров шәхсий миллий театрни барлиққа кәлтүрүш үчүн бар имканийитини, әқил-параситини сәрип қилишқа атланған екән. Очуғини ейтқанда, биз, сәпдашлар, бу идеяниң әмәлгә ашидиғанлиғиға ишәнмидуқ. Чүнки көз алдимизда көплигән тәшәббуслар шу ейтилған җайидила қуруп кәткән еди. Дәрһәқиқәт, сатирик-язғучи чоң тәйярлиқ билән җавапкәрликни тәләп қилидиған мана мошундақ бир мурәккәп паалийәткә җиддий киришкән еди. Мана һәш-пәш дегичә он жилдин ошуқ вақит өтүпту. Бүгүнки күндә «Шавкәт-шоу» театри кәң қанат яймақта. Униң рәһбири Шавкәт Нәзәров өзи көзлигән мәхситигә йәтти.

Шәхсән мән «Шавкәт-шоу» театриниң Россия телеканаллириниң әң аммибап көрситишлиригә — «Мөҗүзиләр мәйдани» («Поле чудес»), «Қош юлтуз» («Две звезды»), «Сот һөкүм қилиду» («Суд идет»), «Аһаңни тап» («Угадай мелодию») «Малахов +», «Немә? Қачан? Қәйәрдә?» («Что? Где? Когда?»), «Шөһрәт дәқиқиси» («Минута славы») вә башқа көплигән көрситишләргә пародияләрни сәһнигә елип чиққанлиғи Ш.Нәзәровниң вә йәнә шу йөнилиштики әң аммибап «Кривое зеркало» (Һазирқи «Петросян-шоу») театриниң бәдиий кеңиши Шавкәт Нәзәровниң бирқанчә миниатюрлирини әвәткәнлигини аңлап, бәк хурсән болдум. Бу шәхсий театрниң зор утуғи еди. Әлвәттә, он жилдин ошуқ вақит театр тәрәққияти үчүн аз. Амма мухлислири сатирик-язғучи Шавкәт Нәзәровниң әмгәксөйгүчлүгини билиду. Демәк, театрниң тәрәққияти давамлишидиған болиду.

Алимҗан ТИЛИВАЛДИ, филология пәнлириниң доктори, профессор.

СҮРӘТТӘ: Җ. Розахунов (солдин оңға), Ә.Һашири вә Ш.Нәзәров.

Көпқирлиқ қәләм саһиби

Һәрқандақ адәм бирәр тәсирлик романни оқуғанда, һаяҗанланғанлиғидин көзлиридин әриксиз яш ақиду. Қизиқарлиқ сәһнә әсәрини яки кино көргәндә, өзини басалмай күлиду. Бу һадисиләр немидин садир болиду? Әлвәттә, әдәбият билән сәнъәтниң сехирлиқ вә қудрәтлик күчидин. Кишиләрни жиғлиталайдиған вә күлдүрәләйдиған мундақ әсәрләрни, адәттә, җәлипкарлиғи йүксәк әсәр дәп тәрипләймиз. Язғучи-сатирик, драматург, талантлиқ журналист Шавкәт Нәзәровниң китаплирини оқуп, сәһнә әсәрлирини көргиниңиздә, нәқ әйнә шундақ һиссиятлар илкидә қалисиз.

Өткән әсирниң 80-жиллириниң ахирида «Суни көрмәй, өтүк йәшмәйли» һәҗвий һекайиси билән әдәбият мәйданиға бөсүп кирип кәлгән язғучи, бүгүн көплигән миниатюриларниң, төрт һәҗвий һекайиләр топлиминиң, «Ағриқханида бир күн», «Баламни қандақ қейината дәймән?» намлиқ комедиялик пъесилар, «Набап дохтурлар карамәтлири», «Каззап», «Өлүмдин башқиси тамашә», “Күнчи” қатарлиқ комедиялик фильмларниң муәллипидур.

Ш.Нәзәровниң китаплири билән сәһнә әсәрлиридә, кинофильмлирида «суниң еқишиға, түкниң йетишиға» беқип иш тутидиғанлар, ичи тар һәсәтхорлар, мал-дуния, мәнсәп үчүн һар-номусини сетип, башқиларни алдам халтисиға чүширип жүридиған мунапиқлар, каззаплар, «оқ йәтмәйдиған йәргә қилич шилтийдиған» наданлар қамчилинип, аччиқ күлкә астиға елиниду. Язғучиниң әсәрлири оқурмән билән көрәрмәнгә хуш кәйпият беғишлап, күлкигә ғәриқ қилиду.

Жанр алаһидиликлирини мукәммәл өзләштүргән көпқирлиқ қәләм саһибиниң тунҗа шәхсий театр қуруп, он жилдин ошуқ вақит давамида паалийитини һәртәрәплимә давамлаштуруп келиватқанлиғиға апирин әйлимәй мүмкин әмәс.

Пурсәттин пайдилинип, журналист, язғучи вә драматург Шавкәт Нәзәровни шанлиқ мәрикиси билән қизғин тәбрикләп, мустәһкәм саламәтлик, аилисигә хатирҗәмлик вә, әлвәттә, йәниму иҗадий утуқлар тиләймиз.

Малик МӘҺӘМДИНОВ, «Атамұра» нәшрияти Уйғур редакциясиниң башлиғи.

Маңа хуш кәйпият беғишлиған театр

Мошуниңдин он жил илгири «Шавкәт-шоу» шәхсий театри ечилиптәк» дегән гәпни аңлиғанда, әйнә шу театрни ечишқа җүръәт қилған «батур жигитни» көргүм кәлди.

У мән сиртидин тонуйдиған журналист һәм язғучи Шавкәт Нәзәров екән. Уни Қазақстан дөләт телевизияси «Алитағ» уйғурчә көрситишләр программисида ишләватқан вақтида вә уйғурларниң беши қошулған һәрхил сорунларда көрүп жүргиним болмиса, йеқиндин арилашмиған екәнмән. Шундақ қилип, «келәчиги қандақ боларкин?», дәп ғемини йәп жүрсәм, улар икки мәртә концерт қоюп үлгирипту.

Бирдә у новәттики концертиға тәклипнамә әвәтипту. Өйдикиләрни елип бардим. Бу «Шавкәт-шоу» театр-студиясиниң «Хуш кәйпият–3» һәзил-күлкә кечи екән. Концертни көрүп, наһайити тәсирләндим.

Мана шу күндин башлап «Шавкәт-шоуниң» турақлиқ тамашибиниға айландим. Маддий җәһәттин азду-тола ярдәм қилған пәйтлиримму болди. «Карван йолда түзилиду» дегәндәк, жиллар өтүп, «Шавкәт-шоуму» дағдам тәрәққият йолиға чүшти. Тамашибинларниң сани күн санап өсти. «Шавкәт-шоуниң» диққәткә сазавәр йәнә бир йери, уларниң концертлириниң нахша-саз вә уссул бөлүмлиригә аһалиниң иҗтимаий җәһәттин әң төвәнки қатламлиридики яш, талантлиқ жигит-қизларни җәлип қилиши еди. Атқурған хизмитигә лайиқ бу коллектив мәлум вақит өткәндин кейин Қазақстан уйғур меценатлири тәсис қилған «Илһам» мукапитини елишқа муйәссәр болди.

Буниңдин бираз вақит илгири Шавкәт билән тәсадипи учришип қалдим. Униң кәйпияти үстүн. Һал-әһвал сорашқандин кейин, у заманивий детектив жанрида бир романни йезип пүтирип, нәшриятқа тапшурғинини чоң хошаллиқ илкидә йәткүзди. Униң қолязмисини оқуп чиқтим. Умумән, роман маңа яқти. Әлвәттә, униңға мунасип баһасини бериш — әдәбиятшунаслиримизниң әнчисидики иш.

Ахирида ейтарим, бу күнләрдә өзиниң 60-баһарини нишанлаватқан көпқирлиқ талант егиси, қәдирлик иним Шавкәтниң ишлириниң ронақ тепишиға йәниму Алла яр болсун! Униңға аиләвий бәхит, хатирҗәмлик тиләймән.

Дилмурат КУЗИЕВ,  Санаәтчиләр, тиҗарәтчиләр вә йеза егилиги хадимлири җумһурийәтлик ассоциациясиниң президенти.




Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *