Имканийәттин дурус пайдилинип, тоғра нәтиҗә чиқирайли

Дөләт Президентиниң «Келәчәккә нишан: мәнивий йеңилиниш» намлиқ мақалиси елан қилинғандин кейин, Қазақстан мустәқилликкә еришкәндин бери ейтилип келиватқан латин алфавитиға көчүш проблемиси мәнивий йеңилиниш дәвридики күн тәртивиниң муһим мәсилисигә айлинип, елимиздә тарихий бурулуш ясиди. Пүтүнсүрүк институтларниң, онлиған ғоллуқ тилшунас алимларниң бу мәсилигә илмий вә әмәлий җәһәттин яндишиши һәм бурунқи алимларниң иҗабий тәҗрибилиридин савақ елиши түпәйли қазақ йезиғиниң йеңи латин елипбәси ишлинип, уни Президент бәкиткәнлиги, йәни қазақ тилиниң тарихида йеңи җәриянниң башланғанлиғи һәммимизгә мәлум.

«Бурунқи алимларниң тәҗрибилири» демәкчи, Қазақстанда йезиқниң латин алфавитиға өтүши йеңилиқ әмәс. Оттура Азиядә яшаватқан түркийтиллиқ хәлиқләр үчүн өз кәйнидә диний, сәясий вә иҗтимаий тәсирләр моҗут латинлаштуруш кампанияси 1920 — 1930-жилларда А.В. Луначарский рәһбәрлигидә башлинип, 1926-жили Баку шәһиридә болуп өткән түркийшунасларниң қурултийида Оттура Азиядә яшаватқан түркийтиллиқ хәлиқләр үчүн латин елипбәсиниң әрәп елипбәсигә қариғанда пайдилиқ екәнлиги тәкитлинип, илмий қарар қобул қилинған еди. Мана шу қарардин кейин Оттура Азия түркийлири пәйдин-пәй латин графикисиға өтүшкә башлиди. 1929-жили 7-августта СССР Мəркизий Иҗраий Комитети билəн СССР Хəлиқ Комиссарлири Кеңишиниң Президиуми латинлаштурулған йеңи алфавит — «бирпүтүн түрк алфавитини» киргүзүш тоғрилиқ қарар қобул қилди.

Әлдә болуватқан тарихий әһмийәткә егә бу йеңилиқтин башқа түркий милләтләр қатарида уйғур хәлқиму чәттә қалмиған еди. Кеңәш дәвридики поэзия жанриниң шәкиллинишигә асаслиқ үлүш қошқан шаир Абдулһәй Муһәммәдий «Кәмбәғәлләр авази» гезитиниң 1928-жилқи 8-февральда йоруқ көргән «Латинчиға көчүш мәсилиси» мақалисида: «Икки йол: йә әрәпчә 27 һәрип билән маң, өмүрвайәт җедәлдин, талаштин, чатақтин қутулма, йә әрәп һәриплирини ташла, җедәл, талаш, чатақтин қутул. Бизниң, әлвәттә, кейинки йолни тутушимиз керәк» дәп йезип, латин графикисиға өтүш тәрәпдари екәнлигини билдүриду.

Пүткүл аңлиқ һаятини тил тәтқиқатиға, уйғуршунаслиқниң тәрәққиятиға беғишлап өткән академик Ғоҗәхмәт Сәдвақасовму уйғур йезиғиниң латин алфавитиға көчүш мәсилисигә бепәрва қаримиған. (Оң тәрәптә алимниң түзгән үлгисини бериватимиз). У өзиниң «Уйғур йезиғиниң тарихиға даир» мақалисида 20 — 30-жиллардики латин графикисиға көчүш мәсилисигә кәң тохтилип, ениқ мәлуматларни кәлтүрүп өтиду. «Мошу жиллири СССРдики башқа түркий хәлиқләр билән бирқатарда уйғурлар арисидиму кона әрәп-уйғур йезиғини йеңи, латин алфавитиға көчириш үчүн җиддий тәйярлиқ ишлири елип берилди. Қазақстан, Өзбәкстан вә Қирғизстан җумһурийәтлиридә турушлуқ уйғурларниң арисидин чиққан айрим зиялилар һәм мәхсус тәшкил қилинған тил өмәклири өзлириниң алфавит лайиһилирини тәклип қилди вә бу лайиһиләр хәлиқ арисида кәң түрдә муһакимә қилинди. Мәсилән, латин графикиси асасида түзүлгән йеңи уйғур алфавитиниң лайиһиси Латип Әнсәрий (33 һәрип), Абдулһәй Муһәммәдий (32 һәрип), Б.Насирий (28 һәрип) охшаш айрим әдәбият вә мәдәнийәт әрбаплири тәрипидин, шундақла Алмутидики Сопи Зәрватов намидики уйғур мәктивиниң муәллимлири тәрипидин тәклип қилинғанлиғи мәлум. 1928-жили 29-апрельдин 4-майғичә Өзбәкстанниң шу чағдики пайтәхти Сәмәрқәнт шәһиридә Оттура Азия вә Қазақстан уйғур зиялилириниң қатнишиши билән уйғурларниң тил конференцияси чақирилди. Бу конференция Бакуда болуп өткән қурултайниң қарарини рәһбәрликкә елип, қоллинип келиватқан әрәп-уйғур йезиғини латин алфавитиға көчириш проблемисиға беғишланған.

Буниңдин икки жил өтүп, 1930-жили май ейида Алмутида ІІ тил конференцияси чақирилип, уйғур тилиниң имласи билән терминологияси һәққидә мәсилә қаралди. Мана мошу конференция Сәмәрқәнттә болуп өткән І конференцияниң уйғур тилиниң графикиси үстидә алған қарарлирини мақул көрүп, латин графикисиға көчүш мәсилисини иҗабий һәл қилди. Сәл кейинирәк, рус тилидин киргән фабрика, кофта, шкаф қатарлиқ сөзләрни тоғра йезиш үчүн қобул қилинған алфавитқа қошумчә f  һәрипи киргүзүлди.

Латин графикиси өз дәвридә әрәп графикисиға нисбәтән оқуш вә йезишта чоң йеникчиликләр кәлтүрүп, хәлиқниң саватини бир қәдәр үстүн дәриҗигә көтәрди. Мошу вақит ичидә айрим тилчилар, болупму Қадир Ашуров, шундақла мәдәний-маарип саһасида хизмәт қилип кәлгән зиялилар уйғур тилиниң графикиси билән имласини турақлаштурушта наһайити чоң ишларни әмәлгә ашурди.

Қазақстан ССР Алий Кеңишиниң 1947-жили 4-февральда елан қилинған пәрмани бойичә латинлашқан уйғур алфавити рус графикиси асасидики йеңи алфавитқа көчирилди».

Әлвәттә, у дәвирдики тәләп, тәрәққиятни бүгүн билән селиштуруш һеч мүмкин әмәс. Түркийләрниң 30-жиллири латин графикисиға көчүши әлдики саватсизлиқни йоқитиш проблемисини бир қәдәр һәл қилсиму, заман тәливигә һәммә җәһәттин җавап берәлмигәнликтин, кирилл йезиғиға көчүшкә мәҗбур болди. Бүгүнки йеңи технологияләр қанат яйған компьютер заманидики Интернет системисида латин елипбәсиниң асасий орунда турғанлиғини иқрар қилишимиз керәк. Бүгүн һәрқандақ саватлиқ адәм латин һәриплирини бәлгүлүк дәриҗидә билиду. Шундиму латинға көчүш пәйтидә «пишмиған» алфавитни қобул қилишқа алдиримай, уни һәртәрәплимә үгинип түзүвалсақ, тил тазилиғини сақлашқа, уйғур тилини оқутушта имла қаидилириниң қисқиришиға бағлиқ оқуш программисини йениклитишкә, томури бир түркийтиллиқ хәлиқләр билән мәнивий, мәдәний, илмий мунасивәтлиримизни мустәһкәмләшкә, хәлиқара әхбарат бошлуғиға киришкә мүмкинчиликләр яритилиду. Шуңлашқа алдимизға ениқ вәзипә қоюп ишләшкә тоғра келиду. Чүнки тил – дайим һәрикәттә болидиған, әқил-парасәтлик инсан балисидики тирик организм. Униң тазилиғи, гөзәллиги, әң авал, өзимизгә бағлиқ екән, асасий диққәтни башқа тилларниң әмәс, өз тилимизниң мүмкинчиликлиригә, латин графикисиға көчүштә дуч келидиған нақолай әһвалларни қандақ иҗабий һәл қилишқа болидиғанлиғиға қаратқинимиз тоғра. Латин алфавитиға биринчи болуп өтүшкә алдиримай, униң илмий вә әмәлий тәрәплирини чоңқур үгинип, латинға өтүш җәрияниниң иҗабий вә сәлбий тәрәплирини таразиға селип, әң тоғрисини таллавелишта мәсъулийәтлик көрситишимиз керәк.

Әгәр латин графикиси асасидики уйғур елипбәсини түзүштә униң қазақ елипбәсидин айримчилиқлири һәққидә унтумаслиғимиз керәк. Әң биринчи пәриқ тилимизда көп ишлитилидиған Җ һәрипидә ениқ байқилиду. Аддийла бир мисал: Җ һәрипини өткәндә, 1-синип оқуғучиси «җүҗә» сөзини мундақ ипадиләп язиду: j’u’j’a’. Мундақ қалаймиқан йезиқ башланғуч синип оқуғучилириниң саватлиқ йезишиғиму вә һөснихетиниң шәкиллинишигиму сәлбий тәсир йәткүзиду. Шуңлашқа җ – j’ һәрипиниң апострофсиз, башқичә шәклини ойлаштуруш керәкмекин. Бу һәрипләрни клавиатурида териштиму техникилиқ қийинчилиқларға дуч келип, хата йезиш еһтимали бар.

Йәнә бир нақолай әһвал, латин графикисидики қазақ елипбәсидә «Ц», «Щ»тавушлири алаһидә һәрип болуп берилмигән. «Ц», «Щ» түркий тилларға ят тавушлар болсиму, 70 жил кирилл алфавитини пайдилиниш җәриянида вә тил тәрәққияти нәтиҗисидә бу тавушлар қоллинилған көплигән рус тили арқилиқ киргән циркуль, центнер, цемент, цилиндр, цех, щетка, щи, щука охшаш интернацио­нал сөзләрни вә аталғуларни кәң түрдә пайдилинип келиватимиз. Латинға көчкәндә, «Ц» билән «Щни» қандақ ипадиләймиз? Йә «ts» яки «s’a» билән ипадиләймизму?

Мундақ нақолайлиқ өз дәвридә кирилл йезиғидики уйғур алфавитини түзгәндиму талаш-тартиш туғдурған «е», «ё», «ю», «я» графемилирини, «ь» (юмшақлиқ),«ъ» (қаттиқлиқ) бәлгүлирини ипадиләштиму учришидиғанлиғи ениқ. Мәсилән, оқуғучилар йеңи оқуш жили мәктәп босуғисини атлиғанда, 1-сентябрьни қандақ язиду? «1-sentі’abrдин» кейин «ь» бәлгүсини қойимизму, йә «е», «ё», «ю», «я» графемилирини «і’e» «і’o», «і’y», «і’a» тәриздә ипадиләймизму? Рус тили арқилиқ киргән сөзләрдики «ь» (юмшақлиқ), классик әдәбиятимизда көпләп ишлитилгән, таза уйғур тилидики сөзләрдә вә әрәп-парс тиллиридин киргән сөзләрдә, (мәсилән, мәшъәл, җүръәт, сүръәт, қәлъә) учришидиған «ъ» (қаттиқлиқ) бәлгүсини қандақ ипадиләймиз? Тилимизниң һәммә хусусийәтлирини өз ичигә алмаслиқ вә һәрипләрниң йетишмәслиги бәзи сөзләрни күлкилик һаләттә ипадиләп қоймамду? Латин алфавитиға өтүмизкән, «қушқач болсиму һәм қассап сойсун» дегән мақалға риайә қилған һалда, бу мәсилини һәл қилишқа саватлиқ алим вә мутәхәссисләрниң ат селишқини әвзәл.

Мошу йәрдә башланғуч синип оқуғучилирини нәзәрдә тутқан һалда, «Бир һәрип – бир тавуш» принципи асасида бурун қоллинилип кәлгән төвәндики латин алфавитиғиму мүмкинқәдәр иҗабий яндишип, тоғра көргәнни қобул қилишниму ойлап көрсәк, артуқ болмайду.

Бу һәрбиримизниң һаятимиз вә паалийитимиз билән мунасивәтлик йезиқ өзгиришиниң муһим җәриянни болғанлиқтин, әйни пәйттә бу һәққидә бәс-муназириләрниң көпийидиғанлиғи ениқ. Шуңлашқа, биринчидин, йезиқниң әвлатларни бир-бири билән бағлаштуруп туридиған асасий риштиләрниң бири екәнлигини әстин чиқармаслиғимиз керәк. Елимиз йеңи тарихий бурулушни баштин кәчүрүватқан бу пәйттә һәммимиздин чоң җавапкәрлик тәләп қилинмақта. Шу сәвәплик, һәммимиз уйғур йезиғиниң йеңи латин графикисини ишләп чиқишқа бәл бағлайли. Униң тәғдирини бир-икки пикир билән әмәс, хәлиқ болуп һәл қилайли. Һөкүмәт етирап қилған җумһурийәтлик Уйғур этномәдәнийәт мәркизи йенидики мәхсус комиссия бу мәсилини һәртәрәплимә үгинип, латин елипбәсини қобул қилиш бойичә тәклипләрни оттуриға ташлиши керәк. Муһакимигә хәлқимизниң, ана тилимизниң тәғдиригә бепәрва қаримайдиған һәрбир уйғур иштрак қилиши зөрүр дәп ойлаймән. Шу түпәйли мәтбуатта бу мәсилә кәң рәвиштә йорутулуп, җамаәтчилик пикрини үгиниш бойичә ениқ бир ишларни әмәлгә ашурушимиз шәрт.

Ғоҗәхмәт акиниң рәпиқиси Омақ Һасанованиң ейтишичә, алим 1991-жили Үрүмчигә берип, Ибраһим Мутъий вә Мирсултан Һосман билән учрашқанда, улар латин алфавитиға көчүш мәсилиси һәққидә пикирлишип, «Бизниң әмгәклиримизни силәргә әрәпчә йезип әвәтишимиз, силәрниң бизгә кирилл йезиғида әвәтишиңлар, йәни бир милләтниң икки йезиқни пайдилиниши тоғра әмәс. Аста-аста латин алфавитиға көчүшимиз керәк», дегән екән атақлиқ тилшунас алимлар.

Бүгүн бизгә латин алфавитиға көчүш имканийити туғулған екән, өзимизгә берилгән имканийәттин дурус пайдилинип, тоғра нәтиҗә чиқирайли.

Патигүл МӘХСӘТОВА, филология пәнлириниң намзити.




Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *