ШЕЖІРЕЛІ МЕКЕННІҢ ӨКІНІШІ

Сарыарқа төрінде орналасқан Қарағанды облысына қарасты Ақтоғай ауданы қазақ даласындағы ерекше тарихи құнды жәдігерлерді сақтап қалған құтты мекендердің бірі. Өткенді білуге құштарлық танытқан Әлкей Марғұлан тәрізді қазақтың біртуар ғалымдарынан бастап, алыс-жақын шет елдерден келген зерттеушілердің назарын өзіне аударған өлкенің ерекшеліктеріне жекелей тоқтала кетуді жөн көрдік.

Беғазы мәдениеті

Мыңжылдықтар еншісіне тиесілі көне ескерткіштер мекені біздің де назарымыздан тыс қалмады. Тас, қола дәуірлерінен бастап, сақ, ғұн, түркі, қыпшақ дәуірлерінің қайталанбас мұралары мен тарихи жәдігерлері орналасқан бұл мекенді Ә.Марғұлан бастаған Орталық Қазақстан Археологиялық Экспедициясы 1947 жылдан бастап, 30 жыл бойы зерттеген. Ұзақ жылдар бойғы еңбектің нәтижесінде әйгілі Беғазы мәдениетінің негізі қаланды. Жергілікті өлкетанушы Тұңғышбай Мұқан бұл жер жайлы: «Ақтоғай жеріндегі Ақсораң тауынан 22 шақырымда Беғазы тауы бар. Теңіз деңгейінен 1169 метр биіктікте. Оның алқымында қола дәуірінің ескерткіштері жатыр. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы академик Әлкей Хақанұлы Марғұланның бастауымен ең алғашқы зерттеу жұмысын осы Беғазыдан бастаған. Сөйтіп Беғазыдан қола дәуірінің тарихи ескерткіштерін тауып, осы уақытқа дейін қазақ даласында өркениет пен мәдениет болмаған деген ғасырдан ғасырларға сақталып келе жатқан теріс ұғымды жоққа шығарған» – дейді. Беғазы кешенінде 250-ге тарта молалар жатыр. Оның 50-ге жуығы Андрон дәуіріне тиесілі, 20-сы соңғы қола дәуіріне жатады. Сондай-ақ, темір дәуірінің 70-ке тарта ескерткіштері де кездеседі. Онда жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижесінде табылған қыш құмыралар, қоладан жасалған қару-жарақтар және өзге де тұрмысқа қажетті бұйымдар әр дәуірдегі адамдардың мал шаруашылығы, металлургиямен айналысып, егін егіп, аңшылық құрғандығына дәлел бола алады. Қорымдағы бейіттер де түрліше. Мәселен, Беғазы кешенінің қабірлері екі бөлікке бөлінген: бір жағына мүрде қойылса, екінші бөлігінде қажетті бұйымдар мен ас қойылатын орын болған. Аспанасты мұражайына айналған Беғазы қорымы ғасырлар бойы осы жерді мекендеген адамзат баласының ғұрыптық орталығына айналған.

Талды бейіт

Беғазыдан қозы көш жерде, яғни 70 шақырымдай аймақта орналасқан Желтау деп аталатын таудың бөктері Алаштың ардақтысы Әлихан Бөкейхановтың туған жері. Әлиханның ел-жұртына сіңірген еңбегін айтпағанда, оның төре тұқымынан шыққан Шыңғысханның 23-і ұрпағы екендігінің өзі оның тектілігін көрсетсе керек. 1901 жылы әкесі Нұрмұхамед қайтыс болғанда Ә.Бөкейханов Омбыдан арнайы келіп, Жіңішке өзенінің жағасынан әкесінің мазарын тұрғызады. Төрт жылдан кейін, яғни 1905 жылы оның орысша оқып, болашағынан зор үміт күттірген 25 жасар інісі Тәтіхан күтпеген жерден өмірден өтеді. Бауырының сүйегін әкесінің қасына қойдыртқан Әлихан мазарға Бразилияда өсетін Сәмбі деп аталатын қарағаштың екі тұқымын әкеліп отырғызған екен. Бірін –әкесіне, екіншісі – інісіне арнаған. Екі тұқымның бүгінде біреуі ғана көркейіп өсіп, алыстан мен мұндалап көзге түседі. Ә.Бөкейхановтың бүкіл туыс-туғандары жерленген бұл қорым осы тал ағашына байланысты «Талды бейіт» аталып, тарихи ескерткіш ретінде қорғауға алынған. Бір өкініштісі, 1937 жылы Мәскеуде өлім жазасына кесілген ұлт көсемінің сүйегі туған жеріне жерленбеді. Сол кезде ол мүмкін емес те еді.
Әлихан Бөкейхановтың туған жерінде елге ат басын бұрған кезде төбесіне жайғасып отырып, айналаға көз салатын үлкен қара тасы бар екен. Ол тас Желтау қойнауындағы Жекежал қыстағында әлі күнге дейін сақталған. Бүгінгі жұрт оны «Әлиханның тасы» деп атап кеткен. Қара тастың бір ерекшелігі – оның үстінде отырып, бүкіл аймақты көзбен бақылап отыруға өте ыңғайлы. Желтау қойнауы петроглифтерге бай. Ондағы суреттердің ішінде жануарлар мен салт аттылардың бейнесі жиі кездеседі. Ежелгі тас, қола дәуіріне жататын бұл таңбалы тастар сол кездегі халықтың аңшылықпен айналысқанының бір дәлелі.

Бектау ата

Ақтоғайдың көркем табиғаты көз тартар таңғажайып орындарының бірі – Бектау ата тау шатқалы. Ондағы түрлі формадағы алып тастарды ертегі мүсіндері ме дерсіз. Ал, бір жерлерінде кездесетін қатпар-қатпар тас-тар «қыздың жиған жүгіндей» ерекше әсер қалдыратыны анық. Тарихшы-өлкетанушы Күләш Ыбыжанқызы: «Геологтардың айтуынша, осыдан 300 млн. жыл бұрын ғылым тілінде пермь уақыты, триас уақыты деген мезгілдер болған. Жер бетінде жер астынан магмалар шығып, жанартаулар пайда болған. Міне, солардың бір дүмпілі қазіргі Ақтоғай ауданының маңайында да орын алды. Бектау ата тауын геологтардың тілінде атылмай қалған жанартау дейді» – деп анықтама берді.
Бұл мекеннің бұрынғы атауы Әулие тау екен. Кейін түрлі аңыздарға байланысты жергілікті халық Бектау ата деп атап кеткен. Бір аңыз бойынша, жоңғарлар мен қазақтардың соғысы кезінде Бектау атаның баурайын мекендеген елге жау шапқан. Сонда бір әулие Бек деген көреген ата болған екен. Жау жақындағанда қолын сермеп, ағып жатқан өзенді тоқтатып, халықты бір жағаға өткізіп, екінші рет қолын сермегенде өзен қайта ағып, жауға тосқауыл болған. Осылайша халықты аман алып қалған екен. Таудың биік басында суы мұздай, ғажайып үңгір бар. Ол үңгірді халық қасиетті санайды. Адамдар келіп түнеп, тілеу тілеп, бала көтере алмаған келіншектер перзент сұраған. «Ол үңгірді кезінде академик-ғалым Ақселеу Сейдімбеков өзінің «Күмбір-күмбір күмбездер» деген кітабында зерттеп жазған болатын. Ғалымның есептеуі бойынша, тереңдігі 48 метрге дейін созылады. Ішінде суы бар, оның суықтығы өте ғажап, адамның аяғы шыдай алмайды. Және сол теңіз деңгейінен 200 метрдегі биіктікте үнемі бір қалыпта, не ортаймайды, не көбеймейді. Сол қалыпта сақталып тұрады» – дейді Тұңғышбай Мұқан. Ал, соңғы кездері айтылып жүрген «Амангелді үңгірі» деген атау жайлы сұрағанымызда жергілікті өлкетанушылардың барлығы да бұның жалған мәлімет екенін, Амангелді Имановтың бұл өлкеде аяғының ізі де тимегенін барлық тарихи деректер дәлелдейтінін алға тартты. Күләш Ыбыжанқызы: «Балқаш өңірін зерттеген П.Сарычев деген ғалым Бектау атаны «степной маяк» дейді. Тау шыңы 1215 метрлік биіктікте, Оңтүстік Балқаштың жағасынан қарағанда тура теңізден шығып келе жатқан шамшырақ сияқты көрінеді. Күллі өткен кеткенге жол сілтеп тұрғандай. Бұл жерде ешкім адаспайды. Өйткені, Бектау атаны бетке ұстайды» – дейді. Табиғаты ғажайып тау бөктерінде 1917 жылдың жазынан бастап, «Факел» балалар лагері іске қосылғанын да айта кету керек.

Ұлылар мекені

Ақтоғай өңірі алдында айтып өткеніміздей, Әлихан Бөкейхановтан бастап, Алаш қайраткерлері – математик Әлімхан Ермековтің, заң магистрі Жақып Ақбаевтың, қазақтың жезтаңдай әншісі Күләш Байсейітованың, әнші-ақын Әсет Бейсеуовтің туған жері. Ол қазақтың адал перзенттері туып-өскен құтты мекен ғана емес, фауна мен флораның алуан түрлі түрі кездесетін бай өлке. Талай дәуірлерден сыр шертетін тарихи ескерткіштері мүлдем бөлек әңгіме. Жергілікті халықты тыңдап қайтқандағы көңілге түйген бір мәселе, ол мекеннің жұрты осындай өлкеде туғандарын мақтан етеді. Сонымен қатар, тарихи құндылықтар сақталған аспанасты мұражайдың қорыққа айналып, мемлекет қарауына өтуін қалайды. Бір байқағанымыз, тарихи жәдігерлерді тамашалуға келушілер таңбалы тастардың үстіне есімдерін ойып жазғандықтан көне жазбалар бүлініп, өшуге айналған. Құт-мекенге келушілер табиғат-ананың қойнауын қоқыспен былғап, сынған әйнек қалдықтарын бейберекет тастағаны өкініш туғызады. Атадан мирас болып қалған көне ескерткіштер таптырмас асыл мұралар. Құндылықтарымызды қадірлеп, ұлықтайтын уақыт жетті.

Гауһар ЖҰМАҒҰЛОВА




Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *