Пробация қызметі туралы не білеміз?

402

Жуырда қылмыстық-атқару жүйесiнде сотталғандарға әлеуметтiк-құқықтық көмек көрсетудi қарастыратын жаңа прогрессивтi пробация институты жұмыс iстейдi. Мұндай қызметтi құру — қылмыс деңгейiн, әсiресе рецидивтi төмендететiн тағы бiр қадам, мемлекеттiң бас бостандығынан айыруды қолданбай-ақ түзету жолына тұруға көмектесу үшiн өзiнiң бас тартқан азаматтарына деген қамқорлығы.

Бiздiң қызметiмiз айтарлықтай жас, ол 2012 жылы ҚАЖ құрамында құрылған және бұрынғы тұтқынға қоғамда бейiмделуге, туындаған әлеуметтiк мәселелердi шешуге көмектесетiн мамандандырылған орган болып табылады. Бүгiнгi таңда Қазақстанда пробация қызметiн құру қылмыстық-атқару жүйесiн iзгiлендiруге байланысты ерекше өзектi болып отыр. Сонымен қатар, сотталғандарды қоғамнан оқшаулаусыз жазаларды қолдану аясын кеңейту экономикалық тұрғыдан мемлекеттiк бюджетке түсетiн жүктеменi азайтуға мүмкiндiк бередi.

Айтарлықтай ұзақ уақыт бойы қылмысқа қарсы әрекет қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарды анықтау, ашу, тергеу және қылмыстық жауапкершiлiкке тарту болды. Жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтарды бұрын жасаған адамдардың алдын алу тақырыбы екiншi дәрежелi болып қалып, құқықтық, жүйелi, тұрақты және дәйектi сипатқа ие болмаған. Яғни, онымен барлығы, аздаған және мақсатсыз айналысқан. Нәтижесiнде рецидивтi қылмыс және адамдардың шамалы пайызы сақталып, қалыпты заңға мойынсұнушылық әлеуметтiк өмiрге қайтып келдi. Мемлекеттiң қылмыстық-атқару жүйесiне пробация элементтерiн заңнамалық түрде енгiзу процесi басталған кезде ахуал 2012 жылы өзгеруi мүмкiн. Ол 2016 жылдың 30 желтоқсанында алғаш рет «пробация туралы» ҚР бiрiктiрiлген Заңын қабылдады.

Бұл заң пробация қызметiн ұйымдастыру саласындағы қатынастарды реттейдi,пробация қолданылатын адамдардың мақсаттарын, мiндеттерi мен қағидаттарын, сондай-ақ құқықтық мәртебесiн белгiлейдi.

Заңға сәйкес, Пробация деп ҚК және ҚПК санаттары анықталған адамдардың жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауының алдын алу үшiн олардың мiнез-құлқын түзетуге бағытталған бақылау және әлеуметтiк-құқықтық сипаттағы жеке анықталатын шаралар жүйесi түсiнiледi. Пробация мақсаты қылмыстық процестiң сотқа дейiнгi сатыларында күдiктiнiң, айыпталушының мiнез-құлқын түзету; адамды әлеуметтiк оңалтудың бiр түрi ретiнде бас бостандығынан айыру орындарында сотталған адамды қайта әлеуметтендiру болып табылады; түзеу мекемесiнен босатылған адамдарды негiздер бойынша және тәртiппен әлеуметтiк бейiмдеу және оңалту. Аталған жаңашылдықтар «түрме тұрғындары» бойынша көшбасшы елдер қатарынан Қазақстанды шығару шеңберiнде «Түрме халқын азайту жөнiндегi 10 шара» тұжырымдамасының ережелерiн iске асыру болып табылады.

Жаңа Заңмен пробация түрлерi белгiленген, олардың барлығы төрт:

  1. Сотқа дейiнгi пробация — күдiктiге, айыпталушыға олардың мiнез-құлқын түзетуге бағытталған құқықтық көмек көрсету жөнiндегi қызмет;
  2. Үкiмдiк пробация-шартты түрде және бас бостандығын шектеуге сотталған адамдарды пробациялық бақылауды жүзеге асыру жөнiндегi шаралар жиынтығы;
  3. пенитенциарлық пробация-ҚАЖ мекемелерiнде бас бостандығынан айыру түрiндегi жазасын өтеп жатқан адамдарды қайта әлеуметтендiру жөнiндегi қызмет;
  4. постпенитенциарлық пробация-МЛС-дан босатылған адамдарға қатысты пробациялық бақылауды жүзеге асыру.

Пробация түрлерiнiң әрқайсысына толығырақ тоқталайық.

Сотқа дейiнгi пробация тек күдiктiлер мен айыпталушыларға қатысты, яғни сотқа дейiнгi тергеп-тексеру сатысында және тек ерiктi негiзде қолданылады. Олар: кәмелетке толмағандар, мүгедектер, 58 және одан жоғары жастағы әйелдер, 3 жасқа дейiнгi балалары бар жүктi әйелдер, сондай-ақ 3 жасқа дейiнгi жас балаларды жалғыз өзi тәрбиелеп отырған ер адамдар. Жеке бағдарламаларды iске асыру қорытындылары бойынша одан әрi сот отырысына ұсыну үшiн сотқа дейiнгi баяндама жасалады.

Үкiмдiк пробация шартты түрде сотталғандарға және бас бостандығын шектеуге сотталғандарға қатысты ғана қолданылады. Үкiмдiк пробация ұзақтығы соттың үкiмiмен немесе қаулысымен айқындалады. Оған қатысты пробациялық бақылау жүзеге асырылатын адамға белгiлi бiр мiндеттемелер қойылады. Мысалы: жазаны өтеудiң шарттары мен тәртiбiн сақтау, белгiленген күндерi АҚО-ға келу, сот жүктеген мiндеттердi орындау, жұмыс орнының және т. б. өзгергенi туралы хабарлау. Осы ережелердi сақтамаған жағдайда сотталғандарға жазбаша ескерту шығару түрiндегi жаза қолданылады, ал жазаны өтеуден қасақана жалтарған жағдайда сотқа мерзiмiн ұзарту не бас бостандығынан айыру түрiндегi жазаға ауыстыру туралы материал жiберiледi. Сотталған есепте болған барлық кезең iшiнде пробация қызметi оған әлеуметтiк-құқықтық көмек көрсетедi.

Пробация қызметiнiң сот жүктеген мiндеттердiң орындалуына және олардың мiнез-құлқына бақылауды жүзеге асыру, сондай-ақ әлеуметтiк-құқықтық көмек алуға жәрдем көрсету жөнiндегi қызметi әлеуметтiк-құқықтық көмектiң негiзгi бағыттары болып табылады және пробациялық бақылау болып табылады. Пробация қызметi пробациялық бақылаудағы сотталған адамды есепке қойған кезде сотталған адамның денсаулық жағдайын, оның бiлiм деңгейiн және еңбекпен қамтылуын, тұрғылықты жерiнiң бар-жоғын анықтай отырып, жеке басын зерделейдi, сондай-ақ әлеуметтiк-құқықтық көмек көлемiн айқындау үшiн қажеттi өзге де мәлiметтердi анықтайды. Сотталғанның жеке басын және өмiрлiк жағдайын зерделеу нәтижелерi бойынша әлеуметтiк-құқықтық көмек көрсетудiң жеке бағдарламасы жасалады. Жеке бағдарламаның көшiрмелерi жергiлiктi атқарушы органдарға, денсаулық сақтау, бiлiм беру, халықты әлеуметтiк қорғау органдарына, жұмыспен қамту орталықтарына және басқа да мемлекеттiк емес ұйымдарға жiберiледi.

Медициналық көмек мемлекеттiк денсаулық сақтау мекемелерiнде тегiн медициналық көмектiң кепiлдiк берiлген көлемi шеңберiнде көрсетiледi. Пробация қызметi аяқталмаған орта бiлiмi бар сотталған адамды тұрғылықты жерi бойынша оқу орындарына жiбередi.

Сотталғандарға жұмысқа орналасуға көмек көрсету кезiнде жергiлiктi атқарушы органдар мынадай iс-шараларды жүзеге асырады: үдемелi индустриялық-инновациялық даму жөнiндегi бағдарлама бойынша iске асырылатын инвестициялық жобалар шеңберiнде жұмыс орындарын ұсынады; бәсекеге қабiлеттi мамандығы жоқ сотталғандарды ақылы маусымдық ауыл шаруашылығы жұмыстарына тартады; шартты түрде сотталғандарды жұмыс орындарының квотасы бойынша жұмысқа орналастырады. Сотталған адамның өзге де көмек алуға қажеттiлiгi туындаған жағдайда пробация қызметi Жеке бағдарламаның көшiрмесiн сотталған адамның тұрғылықты жерi бойынша тиiстi ұйымдарға жiбередi.

Пенитенциарлық пробация ҚАЖ мекемелерiнде бас бостандығынан айыру түрiндегi жазасын өтеп жүрген сотталғандарға қатысты қолданылады.

Пробация қызметi еркiндiкке шығуға дайындалатын сотталғандарға ғана қажет, өйткенi бұл адам моральдық және ұйымдастырушылық қолдауды, Әлеуметтiк оңалтуды қажет етедi. Көптеген сотталғандарға босатылғаннан кейiн бiрiншi уақытта бейiмделуде қиындықтар туындайды, отбасылық байланыстар, жұмысқа орналастыру, тұрғын үй iздеу, құжаттар және т.б. мәселелер әлсiрейдi. Жалпы сотталғандарды қайта әлеуметтендiру, әлеуметтiк бейiмдеу және қайта бейiмдеу — бұл сотталғандарды қоғам өмiрiне қайта орауға бағытталған шаралар кешенi. Бұл сотталғандарды жаңа құндылықтарға, нормаларға, мiнез-құлық ережелерiне оқыту процесi. Сотталғандардың табысты әлеуметтiк бейiмделуi үшiн қажеттi жағдайлар жасау. Бұл сотталғандардың қоғамның толыққанды мүшесi болуға, лайықты адам болуға және өзiне және басқаларға пайда келтiруге қабiлеттi екендiгiне сенiмдiлiк сезiмiн қалыптастыру.

Мерзiмiнен бұрын-шартты түрде босатылған, әкiмшiлiк қадағалау орнатыла отырып МЛС-дан босатылған, бас бостандығынан айыру бас бостандығын шектеуге, айыппұлға ауыстырылған және мерзiмiнiң соңында жазасын өтеген сотталғандарға қатысты пенитенциарлық пробация қолданылады. Шартты-мерзiмiнен бұрын босатуды қолданудың басты негiзi адамның түзеу жолына қалыптасуы болып табылады, оның процесi жаза мерзiмiнiң өтелмеген бөлiгi iшiнде жалғасады. Заңда белгiленген жазаны нақты өтеуден мерзiмiнен бұрын шартты түрде босату мүмкiндiгi түзелу жолына тұрған сотталғандарды көтермелеу құралы, үлгi мiнез-құлық үшiн ынталандыру болып табылады.

Тұтастай алғанда, пробация түрiне қарамастан, оған кiретiн, яғни пробация қызметiнiң есебiнде тұрған барлық адамдарға пробация қызметi Жеке әзiрлейтiн осындай көмектiң бағдарламалары негiзiнде, пробация түрi мен аталған адамдардың құқықтық мәртебесiн ескере отырып, әрбiр сотталған адам қажеттiлiгiне қарай заң және психологиялық консультацияларды алады.

Пробация қызметiнiң басым мiндеттерi сотталғандардың мiнез-құлқын түзету және олардың жаңа қылмыстық әрекеттер жасауының алдын алу болып табылады. Атап айтқанда, сотталғандарға қоғамға жат көзқарастар мен бейiмдiлiктердi жою, оларға заңды құрметтеуге баулу, борыш сезiмiн, еңбекке деген әдеттi қалыптастыру, өзiнiң мiнез-құлқына жауапкершiлiк және басқа да оң қасиеттерге баулу.

Пробация қызметкерлерi жұмысқа сотталған адамды есепке қойған сәттен бастап енгiзiледi және барлық жаза мерзiмi iшiнде мемлекеттiк қолдау көрсетедi.

Бiздiң қызметiмiздiң басты мiндетi — сотталғанға қалыпты өмiрге оралуға көмектесу.

 Гүлсезім ЕШМАҒАМБЕТОВА, 

ҚР ІІМ Ақтөбе облысы бойынша ҚАЖД

Мұғалжар аудандық №1  пробация
қызметi бөлімінің  аға инспекторы  әдiлет капитаны




ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *